Niedobór czy demencja? Odwracalne przyczyny zaburzeń pamięci i koncentracji

Obok otępienia w przebiegu chorób neurodegeneracyjnych (np. choroby Alzheimera) medycyna wyróżnia tzw. pseudodemencję (zespół rzekomootępienny). Jest to stan, w którym objawy poznawcze przypominają otępienie, jednak wynikają z przyczyn metabolicznych, żywieniowych lub psychicznych.

Za spadek koncentracji i pamięci odpowiadają często niedobory witaminy B12, kwasu foliowego czy żelaza, a także niedoczynność tarczycy (spowalniająca metabolizm mózgu). U seniorów maską demencji bywa również depresja, odwodnienie czy działania niepożądane leków nasennych i uspokajających (np. benzodiazepin). W przeciwieństwie do chorób neurodegeneracyjnych, usunięcie pierwotnej przyczyny pozwala na powrót funkcji poznawczych do normy.

Witamina B12 (kobalamina) jest niezbędna do syntezy osłonek mielinowych oraz prawidłowej budowy DNA. Jej niedobór podnosi poziom homocysteiny wywołując uszkodzenie włókien nerwowych. Co istotne, objawy neurologiczne i poznawcze mogą pojawić się na długo przed wystąpieniem anemii.

Organizm gromadzi zapasy witaminy B12 w wątrobie nawet na kilka lat, dlatego niedobór pogłębia się powoli i bywa niezauważony. Największe ryzyko dotyczy osób starszych, u których zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka ogranicza wchłanialność. Podobnie jest u wegan, ponieważ kobalamina naturalnie występuje tylko w produktach zwierzęcych. Do grupy ryzyka należą też pacjenci przyjmujący metforminę i leki hamujące wydzielanie kwasu żołądkowego, które ograniczają wchłanianie tej witaminy.

Dla lekarza kluczowym elementem diagnostycznym jest tempo narastania objawów:

• Choroby neurodegeneracyjne – charakteryzują się podstępną, powolną progresją, w której funkcje poznawcze pogarszają się stopniowo na przestrzeni miesięcy i lat.
• Przyczyny odwracalne (niedobory, leki, tarczyca, depresja) – objawy pojawiają się znacznie szybciej (w ciągu tygodni lub dni) i mogą wykazywać znaczne wahania w ciągu doby.

Nagły stan splątania powiązany z zaburzeniami świadomości to tzw. majaczenie (delirium) – stan zagrożenia zdrowia, wymagający pilnej diagnostyki lekarskiej.

Ważną wskazówką jest sposób, w jaki pacjent opisuje swoje dolegliwości. Osoba z niedoborem witaminowym lub depresją zachowuje krytycyzm: najczęściej sama zgłasza kłopoty z pamięcią, niepokoi się mgłą mózgową i precyzyjnie opisuje swoje błędy.

Przy chorobie neurodegeneracyjnej, tym bardziej w zaawansowanym stadium, takiej samoświadomości z reguły brakuje. Lekarze mówią wtedy o anozognozji – niezdolności pacjenta do zdania sobie sprawy z własnych zaburzeń poznawczych. Chory zaprzecza problemom lub je bagatelizuje, a niepokój wyraża głównie rodzina. Z tego powodu wywiad od bliskich jest niezbędnym elementem diagnostyki.

Niedobór powoduje też objawy totalnie niezwiązane z pamięcią:

• mrowienie, drętwienie stóp i dłoni, czyli neuropatia obwodowa wynikająca z uszkodzenia nerwów,
• bladość skóry i błon śluzowych,
• zmęczenie utrzymujące się mimo odpoczynku,
• zaburzenia równowagi i niepewny chód,
• zapalenie języka (wygładzenie, zaczerwienienie i pieczenie).

Obecność tych sygnałów silnie wskazuje na podłoże żywieniowo-metaboliczne.

Wstępna diagnostyka zaburzeń pamięci obejmuje badania krwi:

• morfologia z wskaźnikiem MCV – wartość MCV > 100 fl wskazuje na makrocytozę (powiększenie krwinek), charakterystyczną dla braku B12 i folianów;
• stężenie B12, kwasu foliowego i ferrytyny – ocena zapasów witamin i żelaza;
• stężenie TSH – wykluczenie niedoczynności tarczycy.

Gdy poziom B12 znajduje się w tzw. szarej strefie (150–300 pg/ml), wykonuje się oznaczenie wskaźników funkcjonalnych: kwasu metylomalonowego (MMA) oraz homocysteiny, które rosną na bardzo wczesnym etapie niedoboru.

W przypadku zaburzeń pamięci utrudniających codzienne funkcjonowanie konieczna jest wizyta u lekarza. Nagłe zaburzenia mowy, splątanie czy niedowład wymagają pilnego wezwania pogotowia.

Nie należy samodzielnie stawiać rozpoznania ani rozpoczynać suplementacji bez konsultacji. Szczególnie niebezpieczne jest przyjmowanie samego kwasu foliowego przy nierozpoznanym niedoborze B12 – kwas foliowy koryguje obraz krwi (anemię), ale nie hamuje postępującej degradacji układu nerwowego.

Mgła mózgowa i problemy z pamięcią nie muszą oznaczać nieodwracalnej choroby neurodegeneracyjnej. Wczesne wykonanie podstawowych badań krwi pozwala zidentyfikować niedobory lub zaburzenia hormonalne, których leczenie daje szansę na pełny powrót sprawności poznawczej.

Źródła:

1. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3038529/
2. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK559132/
3. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK570594/
4. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8612610/
5. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK441923/
6. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK499922/
7. NIH, https://ods.od.nih.gov/factsheets/Folate-HealthProfessional/