Zatoka jamista – budowa, położenie i związane z nią patologie

Zatoka jamista (łac. sinus cavernosus) to parzysta struktura zlokalizowana w obrębie czaszki. Położona jest po obydwu stronach siodła tureckiego. To jedna z zatok żylnych opony twardej. Ponieważ rozciąga się od szczeliny oczodołowej górnej do szczytu części skalistej kości skroniowej, zarówno w jej świetle, jak i jej obwodzie zlokalizowanych jest wiele ważnych struktur anatomicznych, takich jak nerw odwodzący, okoruchowy, bloczkowy czy oczny.

Zatoka jamista to duża jama o kształcie trójkąta, która jest poprzedzielana beleczkami łącznotkankowymi wysłanymi śródbłonkiem. Jej przekrój przypomina gąbkę. Jest ograniczona przeponą siodła, przez którą przechodzi tętnica szyjna wewnętrzna.

Budują ją trzy ściany: górna, przyśrodkowa i boczna. Ścianę górną tworzy przepona siodła. Przez nią przechodzi tętnica szyjna wewnętrzna. Z kolei ściana przyśrodkowa w części górnej graniczy z przysadką mózgową, a jej część dolna przylega do bocznej powierzchni trzonu kości klinowej. Boczną ścianę stanowi kieszonka opony twardej, zawierająca zwój nerwu trójdzielnego.

Do zatok jamistych uchodzą:

• żyła oczna górna, odprowadzająca krew z oczodołu,
• żyła oczna dolna,
• żyła środkowa siatkówki, która biegnie wewnątrz nerwu wzrokowego,
• zatoka klinowo-ciemieniowa, zbierająca krew z powierzchownych żył półkul mózgu.

Do zatoki jamistej uchodzą także: żyły oponowe, żyły przysadki mózgowej i żyły kości klinowej. Zatoka jamista rozciąga się od szczeliny oczodołowej górnej do szczytu części skalistej kości skroniowej. Obie zatoki jamiste (prawa i lewa) łączą się ze sobą od przodu i tyłu za pośrednictwem zatok międzyjamistych, biegnących na przednim i tylnym obwodzie przysadki mózgowej.

Patologie w obrębie zatoki jamnistej, takie jak zapalenie zatoki jamistejczy zakrzepica zatoki jamistej, to bardzo rzadkie sytuacje kliniczne. Ich objawami są bóle głowy zaburzenia świadomości i widzenia, drgawki czy objawy oponowe. Zdarzają się rzadko, ale są niebezpieczne i dokuczliwe.

Zapalenie zatoki jamistej

Zapalenie zatoki jamistej ma nagły początek i gwałtowny przebieg. Jest zwykle powikłaniem zapalenia zatok przynosowych lub zapalenia tkanek oczodołu. Może do niego prowadzić nieleczone ropne zapalenie zatok.

Objawy zapalenia zatoki jamistej obejmują:

• ból głowy,
• zaburzenia czucia w obrębie twarzy,
• zaburzenia ruchomości gałki ocznej,
• obrzęk i przekrwienie spojówek oka,
• światłowstręt, zaburzenia widzenia, rozszerzenie źrenicy,
• objawy oponowe przypominające symptomy zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych (to na przykład sztywność karku czy objaw Kerniga).

Zakrzepica zatoki jamistej

Zakrzepica zatoki jamistej polega na powstawaniu zakrzepów w żyłach mózgu i zatokach opony twardej. Zakrzepy powodują zamknięcie światła naczyń żylnych mózgu i utrudniają odpływ krwi żylnej z mózgu, co prowadzi do obrzęku mózgu.

Zakrzepica zatoki jamistej (ZZJ) została opisana po raz pierwszy przez Brighta w 1831 r. Do dziś w piśmiennictwie omówiono 200 przypadków tej jednostki chorobowej. Jak widać jest to stosunkowo rzadka choroba.

Zakrzepica zatoki jamistej jest zazwyczaj następstwem zapalenia zatok przynosowych oraz struktur anatomicznych, z których jest zbierana krew do tej zatoki mózgu, między innymi środkowej części twarzy, oczodołu, jamy ustnej. Na jej pojawienie się mają wpływ:

• urazy czaszki,
• odwodnienie,
• zakażenia,
• wrodzone i nabyte choroby związane z nadkrzepliwością,
• choroby nowotworowe,
• stosowanie doustnej antykoncepcji,
• zabiegi chirurgiczne
• zabiegi neurochirurgiczne.

Do objawów zakrzepicy zatoki jamistej zalicza się bóle głowy, a także objawy neurologiczne (niedowłady). Leczenie zakrzepicy zatoki jamistej polega na podawaniu leków przeciwkrzepliwych i łagodzeniu objawów towarzyszących obrzękowi mózgu, nadciśnienia śródczaszkowego, drgawek, zaburzeń widzenia czy bólu głowy.

Zanim wdrożono do terapii leki przeciwbakteryjne, śmiertelność z powodu zakrzepicy zatoki jamistej wynosiła 100%. Dziś, dzięki terapii, wskaźnik śmiertelności jest niższy niż 30%.