Chcesz wiedzieć, czy masz zdrowe naczynia? Sprawdza to jeden test

Śródbłonek tworzy pojedyncza warstwa komórek, której łączna powierzchnia u dorosłego człowieka wynosi kilkaset metrów kwadratowych. Komórki te wytwarzają tlenek azotu (NO) z L-argininy, przy udziale syntazy tlenku azotu. Powstała cząsteczka przenika do mięśniówki gładkiej naczynia i wywołuje jej rozkurcz, zwiększając światło tętnicy. Bodźcem do produkcji NO jest tarcie krwi o ścianę naczynia (naprężenie ścinające).

Przy nadciśnieniu, cukrzycy oraz paleniu tytoniu nadmiar wolnych rodników neutralizuje tlenek azotu, zanim ten zdąży zadziałać. Tętnica traci wówczas zdolność rozszerzania się, mimo prawidłowego obrazu anatomicznego jej ściany. Takie zaburzenie rozwija się wiele lat przed tym, zanim miażdżyca stanie się widoczna w badaniu.

Badanie przeprowadza się w pozycji leżącej, po 20-minutowym odpoczynku w wyciszonym pomieszczeniu o stałej temperaturze. Głowica liniowa ultrasonografu o częstotliwości powyżej 7 MHz obrazuje tętnicę ramienną kilka centymetrów nad zgięciem łokciowym, rejestrując jej wyjściową średnicę z dokładnością do setnych części milimetra.

Następnie mankiet sfigmomanometru założony na przedramię napełnia się do wartości około 50 mmHg powyżej ciśnienia skurczowego (zwykle do 200-220 mmHg). Ucisk jest utrzymywany przez 5 minut, co wywołuje przejściowe drętwienie kończyny. Po wypuszczeniu powietrza krew gwałtownie napływa do niedokrwionego obszaru. Szczytowy rozkurcz tętnicy występuje po 45-60 sekundach, dlatego zapis prowadzi się nieprzerwanie przez kolejne 3 minuty. Procedura trwa około 30 minut.

Wskaźnik FMD określa procentowy przyrost średnicy tętnicy po zwolnieniu ucisku w stosunku do jej wymiaru wyjściowego. Skala tych zmian jest niewielka. Tętnica ramienna dorosłego ma w przybliżeniu 3,5-4,5 milimetra, zatem wynik 7 procent oznacza rozszerzenie o około 0,3 milimetra. U zdrowych młodych osób i w średnim wieku wartości wynoszą zazwyczaj 6-10 procent, natomiast przy kumulacji czynników ryzyka spadają poniżej 4 proc.

Odczyt zależy od średnicy wyjściowej - szersza tętnica rozszerza się procentowo słabiej. Z tego powodu mężczyźni oraz osoby starsze osiągają średnio niższe wartości. Żadna organizacja kardiologiczna nie ustaliła jednej granicy normy, dlatego rezultat odnosi się do wartości referencyjnych danej pracowni.

Wartość prognostyczna FMD potwierdzają wieloletnie badania obserwacyjne. Metaanalizy wykazują, że wzrost wskaźnika o każdy punkt procentowy odpowiada 8-13 procent mniejszemu ryzyku zdarzeń sercowo-naczyniowych (zawał serca, udar mózgu, zabiegi udrożnienia tętnic oraz zgon sercowy). Zależność ta pozostaje istotna po uwzględnieniu wieku, ciśnienia tętniczego, profilu lipidowego, palenia tytoniu oraz cukrzycy, co czyni pomiar niezależnym czynnikiem predykcyjnym.

Badanie tętnicy ramiennej odzwierciedla przy tym czynność naczyń wieńcowych. Dane te mają jednak charakter populacyjny, a nie indywidualny - dotychczas nie udowodniono, że izolowana poprawa wyniku FMD zmniejsza liczbę zawałów u konkretnego pacjenta.

Do badania przystępuje się na czczo (minimum 6 godzin bez posiłku). Tłusty posiłek (ok. 50 g tłuszczu, 900 kcal) obniża rozszerzalność naczyń przez kilka godzin. Protokoły wymagają odstawienia kofeiny, alkoholu oraz preparatów z witaminą C na 12 godzin, a także zaniechania intensywnego wysiłku fizycznego na dobę przed procedurą.

Wypalenie papierosa lub bierna ekspozycja na dym tytoniowy przed pomiarem istotnie zaniżają wynik. Termin planuje się o stałej porze dnia, ponieważ wartości zmieniają się w rytmie dobowym. U kobiet miesiączkujących uwzględnia się fazę cyklu, bo stężenie estrogenów zmienia czynność śródbłonka. Negatywny wpływ na odczyt ma również deprywacja snu.

Wynik FMD zależy od osoby wykonującej badanie. Utrzymanie identycznego przekroju naczynia przez kilkanaście minut wymaga wysokiej precyzji, gdyż przesunięcie głowicy o milimetr zniekształca wynik. Wytyczne europejskie nie rekomendują tego pomiaru do rutynowej oceny ryzyka sercowo-naczyniowego.

W Polsce badanie wykonują głównie ośrodki akademickie na potrzeby projektów naukowych, poza refundacją. Pojedynczy pomiar pokazuje jedynie stan naczyń w chwili wykonywania badania.

Regularny trening aerobowy wykazuje najwyższą skuteczność dokumentowaną w literaturze. Aktywność o umiarkowanej intensywności (3-5 razy w tygodniu po 30-40 minut) podnosi wskaźnik o 1-2 punkty procentowe po 8 tygodniach. Korzystnie działają ograniczenie podaży soli poniżej 5 g na dobę oraz redukcja masy ciała.

Warzywa bogate w azotany (burak, rukola, szpinak) stymulują syntezę tlenku azotu w organizmie. Porcja soku z buraka (ok. 400 mg azotanów) poprawia rozszerzalność tętnicy już po kilku godzinach od spożycia. Kakao o wysokiej zawartości flawanoli oraz suplementacja kwasów EPA i DHA (2 g na dobę) poprawiają funkcję śródbłonka w ujęciu długofalowym. Zaprzestanie palenia tytoniu optymalizuje parametry naczyniowe w najkrótszym czasie.

Badanie FMD ocenia naczynia pod kątem ich funkcji, a nie budowy, dzięki czemu wykrywa zmiany na etapie w pełni odwracalnym. Stanowi narzędzie głównie naukowe i nie zastąpi pomiaru ciśnienia, lipidogramu ani rozmowy z lekarzem. Czynność śródbłonka reaguje na ruch, sen oraz to, co jemy, więc mamy na to spory wpływ.

Źródła:

1. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3721957/
2. American Physiological Society, https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/ajpheart.00471.2010
3. AHA Journals, https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/JAHA.115.002270
4. Science Direct, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0735109701017466
5. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6851716/
6. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5643022