"O zdrowiu przy kawie". Tak atakuje KZM, symptomy mogą przypominać grypę

Kleszczowe zapalenie mózgu, w skrócie KZM, to wirusowa choroba zakaźna, która atakuje ośrodkowy układ nerwowy. Do zakażenia najczęściej dochodzi po ukłuciu przez zakażonego kleszcza. Wirus znajduje się w ślinie pajęczaka i może zostać przekazany bardzo szybko po wkłuciu. Do zakażenia może dojść także po spożyciu niepasteryzowanego mleka lub produktów mlecznych pochodzących od zakażonych zwierząt, m.in. kóz, owiec i krów.

– Kleszczowe zapalenie mózgu jest najczęstszą chorobą infekcyjną ośrodkowego układu nerwowego w Polsce i w Europie – zaznacza dr n. med. Monika Wanke-Rytt, specjalistka pediatrii i chorób zakaźnych z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Jak dodaje ekspertka, liczba diagnoz systematycznie rośnie. W ubiegłym roku odnotowano ponad 900 rozpoznań, czyli wyraźnie więcej niż w poprzednich latach. Nadal nie wiadomo jednak, czy wzrost ten wynika przede wszystkim z większej liczby zachorowań, czy z coraz lepszej diagnostyki.

Co ważne, zmiany klimatyczne sprawiają, że sezon kleszczowy wydłuża się z roku na rok. Kleszcze są aktywne coraz dłużej — nie tylko od maja do sierpnia. Łagodne zimy i zmiany środowiskowe powodują, że ryzyko kontaktu z kleszczem dotyczy dziś terenów miejskich równie mocno jak podmiejskich czy leśnych. Na marginesie warto obalić jeden z popularnych mitów: kleszcze nie skaczą, nie latają i nie spadają z drzew. Czekają na roślinach, zwykle nisko nad ziemią — i właśnie stamtąd dostają się na nasze ubrania i skórę.

– Ulubionymi miejscami bytowania kleszcza są zagięte źdźbła traw, krzaki i wystające gałązki. To właśnie tam czeka na żywiciela, którego wyczuwa dzięki specjalnym receptorom. Jest wtedy w pełnej gotowości – tłumaczy dr Barbara Czech-Szczapa.

KZM często przebiega dwufazowo. Pierwsze objawy są mało charakterystyczne i mogą przypominać grypę. Pojawia się gorączka, ból głowy, bóle mięśni i ogólne osłabienie. Problem w tym, że wiele osób nie kojarzy ich z wcześniejszym kontaktem z kleszczem.

– To jest tak zwana grypa letnia, bo to często się wiąże z tym sezonem rzeczywiście wiosenno-letnim, kiedy grypy typowej już nie ma, ale czujemy się jakbyśmy mieli grypę, ale to nie jest grypa – wyjaśnia dr Wanke-Rytt.

Powikłania KZM mogą być dramatyczne. Wirus może prowadzić do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenia mózgu i rdzenia, porażeń, zaburzeń oddychania, a nawet trwałej niepełnosprawności. — Choroba może odebrać samodzielność osobom wcześniej zdrowym i aktywnym — mówią ekspertki, przywołując historię młodej pacjentki oraz pięcioletniego chłopca, których dotknął ciężki przebieg KZM. Objawy neurologiczne są zwykle na tyle poważne, że pacjent trafia na SOR lub do szpitala. Pojawiają się m.in. zaburzenia świadomości, senność, niedowłady i objawy podobne do udaru mózgu.

Szczególnie alarmujące jest to, że medycyna pozostaje wobec KZM bezradna pod względem leczenia przyczynowego. Nie ma leku na samego wirusa. Leczenie jest wyłącznie objawowe: przeciwbólowe, przeciwgorączkowe, przeciwobrzękowe, a w cięższych przypadkach — oddechowe. Diagnostyka odbywa się głównie w szpitalu, m.in. przez badanie płynu mózgowo-rdzeniowego.

Przez to, że nie ma skutecznego leku na kleszczowe zapalenie mózgu, ekspertki podkreślają, że najskuteczniejszą formą ochrony pozostaje szczepienie. Trzy dawki szczepionki zapewniają skuteczność powyżej 95 proc., a już po pierwszej dawce odporność wytwarza większość zaszczepionych osób — ponad 90 proc. Wysoką ochronę dają już dwie dawki, natomiast trzecia ją utrwala.

Szczepić mogą się zarówno dorośli, jak i dzieci po ukończeniu 1. roku życia. Co istotne, szczepionka chroni niezależnie od drogi zakażenia, także wtedy, gdy do infekcji dochodzi po spożyciu niepasteryzowanego mleka zakażonych zwierząt.

Mimo ryzyka trwałych powikłań, które mogą wpływać na sprawność i jakość życia, wiedza dorosłych Polaków na temat szczepień przeciw KZM wciąż pozostaje ograniczona.

Ekspertki zgodnie przyznają, że świadomość społeczna dotycząca KZM jest zaskakująco niska — szczególnie w porównaniu z boreliozą, która zdominowała dyskusję o kleszczach. — W świadomości społecznej dominuje borelioza. KZM pozostaje mniej znane, a dane statystyczne są prawdopodobnie niedoszacowane, bo wiele przypadków nie trafia do diagnostyki — podkreślają specjalistki.

A szkoda, bo KZM potrafi być naprawdę groźne. Choroba przebiega dwufazowo: pierwsza faza przypomina grypę — pojawia się gorączka, bóle mięśni, ogólne złe samopoczucie i ból głowy. U sporej części chorych na tym się jednak nie kończy. — U części pacjentów po około dwóch tygodniach rozwijają się objawy neurologiczne. Może to dotyczyć nawet 20–30 proc. zakażonych — tłumaczą ekspertki.

Co jeszcze wiemy o KZM i dlaczego szczepienie jest jedyną skuteczną ochroną przed chorobą? O tym dowiesz się, oglądając WIDEO.

oprac. Magdalena Pietras, dziennikarka Wirtualnej Polski