Obowiązkowa w każdej stołówce szkolnej w Polsce. Na czym polega dieta planetarna?

Dieta planetarna nie jest dietą odchudzającą ani krótkotrwałym sposobem żywienia. To model opracowany z myślą o takim komponowaniu posiłków, które może sprzyjać zdrowiu, a jednocześnie ograniczać negatywny wpływ produkcji żywności na środowisko.

Jej założenia zostały przedstawione w 2019 r. przez komisję EAT-Lancet, skupiającą ekspertów m.in. z zakresu zdrowia, rolnictwa i ochrony środowiska. Podstawą tego sposobu żywienia są produkty roślinne: warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, nasiona roślin strączkowych, orzechy oraz oleje roślinne bogate w nienasycone kwasy tłuszczowe. Produkty pochodzenia zwierzęcego nie muszą być całkowicie eliminowane, jednak powinny stanowić mniejszą część jadłospisu. Ogranicza się przede wszystkim czerwone i przetworzone mięso, a także żywność bogatą w cukier, tłuszcze nasycone i wysokoprzetworzone produkty zbożowe.

Przykładowe posiłki zgodne z jej zasadami mogą wyglądać tak:

• owsianka z owocami, orzechami i nasionami;
• pełnoziarnista kanapka z hummusem, warzywami i kiełkami;
• zupa z soczewicy lub ciecierzycy;
• kasza z pieczonymi warzywami i fasolą;
• pełnoziarnisty makaron z warzywami i sosem pomidorowym;
• sałatka z warzyw, strączków, pestek i niewielkiej ilości sera;
• pieczona ryba z dużą porcją warzyw i kaszą;
• gulasz warzywny z fasolą albo soczewicą.

Istotnym elementem tego modelu jest również ograniczanie marnowania żywności i bardziej odpowiedzialne wykorzystywanie zasobów potrzebnych do jej produkcji.

Rosnąca liczba badań wskazuje, że jadłospis oparty w dużej mierze na produktach roślinnych może przynosić korzyści zdrowotne. Jak wynika z badania opublikowanego w 2024 r. w "The American Journal of Clinical Nutrition", obejmującego ponad 200 tys. Amerykanów, osoby, których sposób żywienia był najbardziej zgodny z zasadami diety planetarnej, miały o 30 proc. niższe ryzyko przedwczesnej śmierci niż osoby przestrzegające jej założeń w najmniejszym stopniu.

Zaobserwowano również niższe ryzyko zgonu z powodu chorób układu krążenia, nowotworów, chorób układu oddechowego i neurodegeneracyjnych. Wcześniejsze badania wskazywały także na możliwe korzyści dotyczące masy ciała, obwodu talii, ciśnienia tętniczego i stężenia cholesterolu.

Nie bez znaczenia jest wpływ takiego jadłospisu na środowisko. Wspomniane badanie wykazało, że osoby odżywiające się najbardziej zgodnie z zasadami diety planetarnej wiązały swój sposób żywienia m.in. z mniejszą emisją gazów cieplarnianych oraz mniejszym wykorzystaniem gruntów, wody i nawozów.

Od 1 września 2026 r. w szkołach i przedszkolach obowiązują nowe zasady żywienia, które wyraźnie nawiązują do założeń diety planetarnej. Jak to się przekłada na praktykę?

W szkolnych i przedszkolnych jadłospisach każdego dnia powinny znaleźć się warzywa lub owoce, przy czym zalecana jest przewaga warzyw. W ciągu tygodnia dzieci powinny otrzymać co najmniej jedną potrawę przygotowaną z nasion roślin strączkowych bez dodatku produktów pochodzenia zwierzęcego. Jeżeli obiad zawiera mięso lub rybę, placówka ma zapewnić również wariant wegetariański, np. na bazie fasoli, soczewicy czy ciecierzycy. Co najmniej dwie zupy w tygodniu powinny być przygotowane na wywarze warzywnym, a smażone potrawy mogą pojawiać się maksymalnie dwa razy w tygodniu.

Zmiany ograniczają także wykorzystanie wysoko przetworzonego mięsa. W tygodniowym jadłospisie przewidziano dwie porcje świeżego mięsa, a kiełbasa czy kotlet z mortadeli nie mogą być traktowane jako podstawowe źródło białka w głównym posiłku.

Nowe wymagania nie obejmują natomiast jedzenia przynoszonego przez dzieci z domu. Rodzice nadal samodzielnie decydują o zawartości śniadaniówek i przekąsek swoich dzieci.

Źródła:

• Ministerstwo Zdrowia
• Narodowy Fundusz Zdrowia
• Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej