Obrzęki, problem z gojeniem ran i zanik mięśni. Groźny niedobór

Białko należy do podstawowych składników odżywczych i pełni w organizmie znacznie więcej funkcji niż tylko budowanie mięśni. Dostarczane wraz z dietą aminokwasy są potrzebne do tworzenia i regeneracji komórek oraz tkanek, a także do produkcji enzymów, hormonów i przeciwciał. Białka osocza wchodzą w skład krwi i płynów ustrojowych, uczestniczą w procesach odpornościowych, gojeniu ran, utrzymaniu równowagi kwasowo-zasadowej oraz transporcie niektórych witamin i składników mineralnych. W razie potrzeby są również wykorzystywane jako źródło energii – 1 g białka dostarcza około 4 kcal.

Odpowiednia podaż białka jest szczególnie istotna dla utrzymania i budowy mięśni. Analiza badań wykazała, że zwiększenie spożycia białka sprzyja większym przyrostom beztłuszczowej masy ciała u osób wykonujących trening oporowy. Białko wpływa także na odczuwanie głodu - jego większa ilość w diecie zapewnia sytość i pomaga dłużej zachować uczucie pełności po posiłku.

Skoro białko jest potrzebne zarówno mięśniom, jak i w wielu innych procesach zachodzących w organizmie, znaczenie ma nie tylko jego jakość, ale również ilość. Nie istnieje jednak jedna uniwersalna porcja odpowiednia dla każdego – zapotrzebowanie zmienia się wraz z wiekiem, masą ciała, aktywnością fizyczną i stanem fizjologicznym.

Dla zdrowej osoby dorosłej podstawowe zalecenie wynosi około 0,8 g białka na kilogram masy ciała dziennie. Oznacza to, że osoba ważąca 70 kg powinna dostarczać około 56 g białka na dobę. Zapotrzebowanie rośnie w okresie ciąży (do około 1,1 g/kg masy ciała) oraz podczas karmienia piersią, gdy wynosi około 1,3 g/kg. Wyższą podażą (1,0–1,2 g/kg) powinny wykazać się również osoby starsze, u których białko chroni przed postępującą utratą masy mięśniowej (sarkopenią), a także osoby trenujące (1,4–2,0 g/kg).

W praktyce właściwa ilość białka nie musi oznaczać sięgania po odżywki czy specjalistyczne produkty. Przy urozmaiconej diecie jego źródłem są m.in. mięso, ryby, jaja, nabiał, tofu, nasiona roślin strączkowych, orzechy i produkty zbożowe. Odpowiednio skomponowane codzienne posiłki zazwyczaj pozwalają w pełni pokryć to zapotrzebowanie.

Samo zjedzenie mniejszej porcji białka jednego dnia nie oznacza jeszcze niedoboru. Problem pojawia się wtedy, gdy przez dłuższy czas organizm otrzymuje go zbyt mało w stosunku do swoich potrzeb.

Na niedobór najbardziej narażone są:

• osoby starsze (ze względu na słabszy apetyt, gorsze wchłanianie i oporność anaboliczną),
• osoby na restrykcyjnych i źle zbilansowanych dietach eliminacyjnych,
• pacjenci z chorobami przewodu pokarmowego zaburzającymi trawienie i wchłanianie.

Znaczenie mają również ogólne niedożywienie, brak apetytu w chorobach przewlekłych oraz stany po ciężkich urazach czy operacjach, gdy zapotrzebowanie na białko gwałtownie rośnie.

Niedobór białka nie pojawia się z dnia na dzień, a jego pierwsze oznaki łatwo przypisać przemęczeniu czy stresowi. Jednym z najbardziej charakterystycznych sygnałów jest postępujące osłabienie i utrata masy mięśniowej. Przy długotrwałym, niedostatecznym spożyciu białka organizm zaczyna sięgać po własne zapasy aminokwasów, głównie z mięśni szkieletowych. W efekcie spada siła i sprawność fizyczna.

Na niedoborze białka cierpi również regeneracja. Wolniejsze gojenie ran, gorsza odbudowa tkanek i większa podatność na infekcje wiążą się z tym, że organizm ma mniej materiału potrzebnego do produkcji komórek odpornościowych, kolagenu i białek naprawczych.

Przy głębszym niedoborze mogą pojawić się także spadek masy ciała, brak energii, gorszy apetyt, obrzęki oraz zmiany skóry, włosów i paznokci. Obrzęki są związane m.in. ze spadkiem stężenia albumin – białek osocza pomagających utrzymywać prawidłowe rozmieszczenie płynów w tkankach.

Szczególnie niebezpieczny jest niedobór białka u dzieci, ponieważ w okresie intensywnego wzrostu hamuje rozwój fizyczny i osłabia odporność. W skrajnych przypadkach niedożywienia białkowo-energetycznego dochodzi do poważnych zaburzeń funkcjonowania całego organizmu.

Podejrzenie niedoboru białka warto potraktować jako sygnał do przyjrzenia się całej diecie, a nie powód do natychmiastowego sięgania po odżywki. Dobrym początkiem są regularne posiłki zawierające różnorodne źródła białka. W dietach eliminacyjnych szczególnie ważne jest odpowiednie zastępowanie wykluczonych produktów i łączenie źródeł roślinnych (np. strączków ze zbożami).

Jeśli pojawia się niezamierzona utrata masy ciała, wyraźne osłabienie lub obrzęki, warto skonsultować się z lekarzem lub dietetykiem, ponieważ niedobór białka może wynikać nie tylko z diety, ale również z problemów z apetytem, trawieniem lub wchłanianiem składników odżywczych.

Źródła:

1. Medycyna Praktyczna, https://www.mp.pl/pacjent/dieta/zasady/69819,bialka
2. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35187864/
3. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38648171/