PEP chroni przed zakażeniem. "Ryzyko spada praktycznie do zera"

PEP, czyli profilaktyka poekspozycyjna, to leczenie stosowane po możliwym kontakcie z wirusem HIV. Celem jest zminimalizowanie ryzyka zakażenia. - Profilaktyka poekspozycyjna (Post-exposure Prophylaxis - PEP) to termin określający podawanie leków antyretrowirusowych po ekspozycji na zakażenie HIV, by nie doszło do zakażenia - musimy jednak pamiętać, że skuteczność tej formy profilaktyki nie daje 100 proc. gwarancji - wyjaśnia w rozmowie z portalem WP abcZdrowie dr Anna Marzec-Bogusławska, dyrektorka Krajowego Centrum ds. AIDS.

Profilaktykę poekspozycyjną rozważa się między innymi po stosunku bez zabezpieczenia, pęknięciu lub zsunięciu się prezerwatywy, kontakcie z krwią, zakłuciu igłą albo skaleczeniu narzędziem, na którym mógł znajdować się materiał zakaźny.

- Należy jak najszybciej zgłosić się do najbliższej placówki medycznej, najlepiej poradni chorób zakaźnych. W przeszłości przyjmowano, że PEP można rozpocząć do 72 godzin od ekspozycji. Obecnie wiadomo jednak, że skuteczność profilaktyki jest największa, jeśli leczenie zostanie wdrożone możliwie najszybciej - najlepiej w ciągu 2-3 godzin od narażenia, a optymalnie nie później niż w ciągu 48 godzin - wskazuje ekspertka epidemiologii.

Pod żadnym pozorem nie należy odkładać konsultacji w czasie. Wcześnie wdrożona terapia znacząco redukuje ryzyko zakażenia. - Jeżeli pacjent zgłosi się w odpowiednim czasie, to ryzyko spada praktycznie do zera. Profilaktyka poekspozycyjna podana w odpowiednim czasie jest bardzo wysoce efektywna - podkreśla dr Marzec-Bogusławska.

Choć nie każda sytuacja oznacza, że doszło do zakażenia i nie zawsze konieczne jest rozpoczęcie PEP, warto zasięgnąć rady specjalisty. Po ocenie ryzyka lekarz podejmuje decyzję o dalszym postępowaniu. W zależności od źródła narażenia profilaktykę dzieli się na poekspozycyjną zawodową i pozazawodową.

- Lekarz przede wszystkim ocenia ryzyko zakażenia, ponieważ nie każda ekspozycja jest wskazaniem do zastosowania profilaktyki poekspozycyjnej z użyciem leków antyretrowirusowych. W przypadku bezpłatnej profilaktyki poekspozycyjnej, przysługującej po ekspozycji wypadkowej, pacjent otrzymuje pierwszą dawkę leku na miejscu oraz receptę na dalsze leczenie. Natomiast w przypadku ekspozycji pozazawodowej niewypadkowej, na przykład po kontakcie seksualnym, pacjent otrzymuje receptę, a lek wykupuje samodzielnie. Osoby do 18 r.ż. otrzymują PEP bezpłatnie niezależnie od rodzaju ekspozycji - tłumaczy dyrektorka Krajowego Centrum ds. AIDS.

Leki stosowane w PEP przyjmuje się codziennie przez 28 dni. Bardzo ważne jest regularne przyjmowanie każdej dawki. Przed rozpoczęciem leczenia wykonuje się test w kierunku HIV oraz inne badania laboratoryjne. Kolejne testy są wykonywane również po zakończeniu terapii, zgodnie z terminami ustalonymi przez lekarza.

Warto też poruszyć kwestię związaną z zakupem leków. Prywatny koszt 28-dniowej kuracji PEP wynosi najczęściej około 1000-2500 zł, w zależności od zastosowanego schematu leczenia i cen leków. Jak podaje Ministerstwo Zdrowia, średni koszt samych leków ARV w programie PEP oszacowano na około 2250 zł na pacjenta.

- W przypadku profilaktyki poekspozycyjnej zawodowej koszty leczenia pokrywa pracodawca lub zlecający pracę. Natomiast profilaktyka poekspozycyjna pozazawodowa wypadkowa obejmuje sytuacje, takie jak zakłucie igłą niewiadomego pochodzenia, przypadki gwałtu czy inne narażenia niezwiązane z wykonywaniem pracy. W takich sytuacjach leki stosowane w profilaktyce poekspozycyjnej pozazawodowej wypadkowej są dla pacjentów bezpłatne - wskazuje dr Marzec-Bogusławska.

PEP nie powinien być traktowany jako stała metoda zapobiegania HIV. Jest przeznaczony do stosowania po pojedynczej, nieplanowanej ekspozycji. - Leczenie antyretrowirusowe jest obarczone działaniami niepożądanymi, jak każde inne podanie leków, więc musimy mieć tego świadomość, jednak ważniejsze w tym przypadku jest ograniczenie ryzyka zakażenia HIV - podkreśla ekspertka.

Osobom, które regularnie znajdują się w sytuacjach związanych z ryzykiem zakażenia HIV, lekarz może zaproponować PrEP, czyli profilaktykę przedekspozycyjną. Polega ona na przyjmowaniu leków przed potencjalnym kontaktem z wirusem.

- Dodatkowo warto też rozważyć profilaktykę po ekspozycji w zakresie zakażeń przenoszonych drogą płciową, czyli profilaktykę poekspozycyjną Doksycykliną. Więc jedną kwestią jest profilaktyka po ekspozycji na zakażenie HIV, a drugą kwestią profilaktyka po ekspozycji na zakażenia przenoszone drogą płciową. Na pewno warto pomyśleć o tej profilaktyce poekspozycyjnej zarówno w kierunku HIV, jak i zakażeń przenoszonych drogą płciową - apeluje lekarka.

Po ryzykownym kontakcie może być wskazane wykonanie badań w kierunku kiły, rzeżączki, chlamydiozy, wirusowego zapalenia wątroby typu B i C oraz innych zakażeń. Zakres badań zależy od rodzaju kontaktu i oceny lekarza. W niektórych sytuacjach można również zastosować dodatkowe działania profilaktyczne, jak choćby szczepienie przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (WZW B).

Po możliwym narażeniu na HIV należy jak najszybciej skontaktować się z placówką, która prowadzi kwalifikację do PEP. Może to być poradnia chorób zakaźnych, oddział zakaźny lub inna placówka zajmująca się profilaktyką i leczeniem HIV.

Aktualną listę placówek można znaleźć na stronie Krajowego Centrum ds. AIDS, które udostępnia informacje o ośrodkach zajmujących się profilaktyką i leczeniem HIV. W wielu miastach pomocy można również szukać w prywatnych klinikach.

- Zarówno publiczne, jak i prywatne placówki mogą zapewnić bezpieczną i właściwą kwalifikację do PEP, dlatego nie należy oceniać ich przez pryzmat systemu, w jakim funkcjonują. Natomiast musimy pamiętać, że jeżeli zostanie wystawiona recepta przez niepubliczną placówkę, wówczas pacjent musi pokryć koszty samodzielnie, nawet jeżeli to będzie profilaktyka poekspozycyjna, pozazawodowa, wypadkowa - mówi dyrektorka Krajowego Centrum ds. AIDS.

Po możliwym narażeniu na HIV łatwo o stres i wątpliwości. Zamiast jednak samodzielnie próbować ocenić ryzyko, najlepiej zgłosić się po pomoc. To lekarz oceni sytuację i zdecyduje, czy PEP jest w danym przypadku wskazany. Lepiej udać się na zbędną konsultację niż zrezygnować z szansy na skuteczną profilaktykę.

- Bardzo ważny jest czas zgłoszenia się. Trzeba się pojawić w placówce medycznej tak szybko, jak to możliwe. Jeżeli rzeczywiście miała miejsce ekspozycja, nie wolno zwlekać, jednak należy pamiętać, że profilaktyka poekspozycyjna nie chroni przed zakażeniem HIV, ale może znacząco zmniejszyć ryzyko zakażenia - podsumowuje dr Marzec-Bogusławska.

Źródło: WP abcZdrowie, Krajowe Centrum ds. AIDS, MZ