Wynaleziono szczepionkę na rzadkiego raka wątroby? Są już pierwsi wyleczeni

Nowa strategia immunoterapii opracowana w Johns Hopkins Kimmel Cancer Center i Bloomberg~Kimmel Institute for Cancer Immunotherapy może zmienić sposób leczenia rzadkiego, ale wyjątkowo trudnego nowotworu – fibrolamellarnego raka wątroby. Choroba ta dotyka głównie nastolatków i młodych dorosłych, którzy przed diagnozą zwykle nie mają żadnych problemów zdrowotnych.

Badanie fazy I, prowadzone we współpracy z St. Jude Children's Research Hospital, objęło niewielką grupę chorych, ale jego wyniki już zwróciły uwagę środowiska medycznego. Zastosowano w nim spersonalizowaną immunoterapię w postaci szczepionki ukierunkowanej na charakterystyczne białko fuzyjne, połączoną z inhibitorami punktów kontrolnych – lekami, które "odhamowują" układ odpornościowy, aby mógł skuteczniej atakować komórki nowotworowe.

Fibrolamellarny rak wątroby (FCL) to bardzo rzadka postać raka – w samych Stanach Zjednoczonych rozpoznaje się go u około 500 osób rocznie. Chorują głównie nastolatkowie i młodzi dorośli, często aktywni, bez chorób przewlekłych, u których rak pojawia się niejako "znikąd".

Jak podkreśla główna autorka badania, onkolog Marina Baretti, sytuacja tych pacjentów jest szczególnie trudna.

- Gdy większość osób myśli o raku wątroby, przychodzi im na myśl marskość lub zakażenie wirusowym zapaleniem wątroby. Ale w przypadku tego nowotworu u dzieci i młodych dorosłych większość pacjentów jest poza tym zupełnie zdrowa. Niestety nie ma żadnych standardowych terapii zatwierdzonych przez FDA, a rokowanie jest szczególnie złe u chorych, u których guzów nie da się operacyjnie usunąć – mówi Baretti.

Dotychczas najważniejszą metodą leczenia pozostawała chirurgia – jeżeli guz nadawał się do resekcji. U pacjentów z rozsianą chorobą lub zmianami nieoperacyjnymi możliwości terapeutyczne były bardzo ograniczone, a klasyczna chemioterapia często nie przynosiła oczekiwanych efektów.

FLC ma jednak cechę, która czyni go wyjątkowo wdzięcznym celem dla terapii szczepionkowych: u wszystkich chorych stwierdza się tę samą nieprawidłowość molekularną – fuzję białek DNAJB1 i PRKACA. Takie białko fuzyjne działa jak "znacznik" odróżniający komórki nowotworowe od zdrowych.

Na tej podstawie naukowcy stworzyli uniwersalną szczepionkę – zamiast projektować odrębny preparat dla każdego pacjenta, mogli zaprojektować jedno rozwiązanie celujące w ten sam, wspólny "napęd" nowotworu. Podawany w zastrzykach preparat miał za zadanie nauczyć układ odpornościowy rozpoznawania i niszczenia komórek FLC.

Od kwietnia 2020 r. do września 2022 r. do badania włączono 16 osób w wieku od 12 lat wzwyż, u których nowotworu nie dało się usunąć chirurgicznie. Mediana wieku wyniosła 23 lata. Większość uczestników miała już za sobą co najmniej jedną nieudaną próbę leczenia chemioterapią.

Schemat terapii obejmował dwie fazy:

• fazę wstępną (10 tygodni) – częstsze podawanie szczepionki i dwóch inhibitorów punktów kontrolnych,
• fazę podtrzymującą (do 2 lat) – rzadsze podawanie szczepionki i kontynuację immunoterapii.

W praktyce oznaczało to serię zastrzyków ze szczepionką oraz dożylne wlewy leków immunokompetentnych w regularnych odstępach czasu. U czworga pacjentów leczenie przerwano z różnych względów, a 12 osób poddano pełnej ocenie skuteczności.

Wstępne rezultaty są zaskakująco dobre jak na tak zaawansowaną grupę pacjentów. U 75 proc. chorych (9 z 12) udało się opanować przebieg choroby – nowotwór przestał postępować lub pojawiła się wyraźna odpowiedź immunologiczna. U trzech osób odpowiedź była szczególnie spektakularna: badacze oceniają, że są obecnie wolne od nowotworu.

Wśród nich znalazł się 13-letni pacjent, u którego odnotowano niemal całkowitą remisję. Nastolatek kontynuował immunoterapię przez dwa lata. U innej osoby po skojarzeniu szczepionki i immunoterapii udało się doprowadzić do takiego zmniejszenia guza, że stał się operacyjny i został ostatecznie usunięty chirurgicznie.

Dla części uczestników oznaczało to realną zmianę rokowania: przed włączeniem do badania rozważano przejście wyłącznie na leczenie objawowe, ponieważ możliwości terapii przyczynowej praktycznie się wyczerpały.

W komentarzu do wyników współautor korespondujący badania, onkolog Mark Yarchoan, podkreśla emocjonalny wymiar tych sukcesów: "To był niezwykły wynik. Widok pacjentów, u których uzyskujemy tak głębokie i trwałe odpowiedzi oraz którzy mogą osiągać ważne życiowe kamienie milowe, był niezwykle budujący".

Jak na leczenie onkologiczne, profil bezpieczeństwa terapii okazał się korzystny. Najczęściej obserwowano odczyny w miejscu wstrzyknięcia, bóle głowy i uczucie zmęczenia. Nie raportowano ciężkich, nieoczekiwanych toksyczności, które mogłyby przekreślić zastosowanie preparatu w kolejnych etapach badań.

W opisie przypadku jednego z pacjentów autorzy zwracają uwagę, że już po kilku miesiącach od włączenia do badania dolegliwości bólowe, które wcześniej znacząco obniżały jakość życia, wyraźnie się zmniejszyły, a obiektywne badania obrazowe potwierdziły regresję zmian.

Zaprezentowane wyniki pochodzą z niewielkiego, wczesnego badania fazy I i nie pozwalają jeszcze na wyciąganie ostatecznych wniosków co do skuteczności terapii w dużej populacji chorych. Są jednak na tyle obiecujące, że zespół badawczy już teraz pracuje nad rozszerzeniem obecnego protokołu i przygotowaniem większego, bardziej zaawansowanego badania klinicznego.

Naukowcy zamierzają włączyć do kolejnych etapów większą grupę pacjentów, aby potwierdzić obserwowane korzyści oraz lepiej określić, u kogo ta forma terapii sprawdza się najlepiej – na przykład czy skuteczność różni się zależnie od wieku, zaawansowania choroby czy wcześniejszych linii leczenia.

Jeżeli kolejne badania potwierdzą obecne wyniki, szczepionka celująca w białko fuzyjne DNAJB1-PRKACA w połączeniu z immunoterapią może stać się pierwszą realną, systemową opcją leczenia dla wielu młodych chorych z zaawansowanym fibrolamellarnym rakiem wątroby, którzy dziś często słyszą, że wyczerpano standardowe możliwości terapeutyczne.

Marta Słupska, dziennikarka Wirtualnej Polski

Źródło: medicalxpress.com