Żyworódka pod lupą. Picie soku to potężne ryzyko dla serca

Żyworódka pochodzi z Madagaskaru oraz innych tropikalnych zakątków świata. Jest sukulentem - rośliną gromadzącą wodę w mięsistych liściach, i należy do rodziny gruboszowatych. W doniczce dorasta do kilkudziesięciu centymetrów, choć w naturze osiąga nawet dwa metry. W polskich domach hoduje się głównie dwa gatunki: żyworódkę pierzastą (Kalanchoe pinnata) oraz Daigremonta (Kalanchoe daigremontiana).

Żyworódka niezależnie od gatunku nie bez powodu kojarzy się z rośliną, która "rodzi" następne rośliny. Na brzegach liści tworzy małe sadzonki, gotowe do ukorzenienia. W Rosji preparaty z żyworódki są zarejestrowanymi środkami aptecznymi, ale w Polsce takiego statusu nie mają.

Mięsiste liście żyworódki to mieszanka witamin, minerałów oraz związków roślinnych o różnorodnym działaniu. Sok ze świeżych liści K. pinnaty zawiera około 80 mg witaminy C na 100 g, witaminę E, witaminy z grupy B (B1, B2, B3) oraz minerały takie jak wapń, magnez, potas i żelazo. Znajdziemy tu też związki bioaktywne, które wpływają na organizm. Należą do nich flawonoidy (np. kwercetyna, kemferol) oraz fenolokwasy, którym przypisuje się działanie przeciwzapalne i przeciwutleniające.

W liściach występują też triterpeny i glikozydy - substancje przeciwbakteryjne oraz osobna grupa związków sterydowych, tzw. bufadienolidy. To właśnie one wymagają osobnego omówienia, ponieważ ich działanie obejmuje serce.

Bufadienolidy to naturalne związki sterydowe, czyli substancje o budowie zbliżonej do hormonów. Rośliny z rodzaju Kalanchoe wytwarzają je w ramach obrony przed owadami. Pod względem działania przypominają glikozydy nasercowe. To grupa substancji, z której pochodzi digoksyna, lek nasercowy pierwotnie pozyskiwany z naparstnicy.

Mechanizm działania jest prosty - bufadienolidy blokują pompę sodowo-potasową w błonach komórek serca, która wymienia sód i potas między wnętrzem komórki a jej otoczeniem. Po jej zablokowaniu rośnie poziom wapnia w komórce. Taka zmiana natęża skurcze mięśnia sercowego oraz wpływa na jego rytm. W leku dawka jest mierzona w mikrogramach i kontrolowana przez lekarza, natomiast w soku z liścia nikt jej nie zna.

Legenda ta narodziła się w medycynie ludowej Afryki, Azji oraz Ameryki Południowej, gdzie żyworódka pojawiała się w domowych terapiach. W Indiach, Brazylii, Chinach oraz Republice Południowej Afryki tradycyjnie stosowano ją na rany, oparzenia, wrzody żołądka, infekcje, zapalenia oraz drobne dolegliwości skórne. W brazylijskim systemie ochrony zdrowia K. pinnata trafiła na oficjalną listę roślin leczniczych.

Z powodu szerokiego zakresu zastosowań naukowcy nazwali ją "miracle leaf" (cudowny liść). Określenie to brzmi atrakcyjnie, ale jest tu pewien haczyk. W tradycyjnej medycynie używano jej głównie zewnętrznie albo w niewielkich porcjach przez doświadczonych zielarzy. Współczesna moda na picie sporych ilości soku z parapetowej doniczki ma z tymi praktykami niewiele wspólnego i może być niebezpieczna.

Zewnętrzne stosowanie żyworódki uchodzi za najmniej ryzykowne zastosowanie, gdyż skóra ogranicza wchłanianie toksycznych związków sterydowych. Najczęściej używa się świeżego liścia, którego wystarczy umyć, rozgnieść lub przeciąć wzdłuż i przyłożyć miąższem do skóry. Taki opatrunek można przykryć gazą oraz trzymać przez kilka godzin. Pomaga przy drobnych skaleczeniach, otarciach, ukąszeniach komarów, oparzeniach słonecznych oraz lekkich podrażnieniach skóry.

Przed pierwszym użyciem warto wykonać próbę uczuleniową, nanieść kropelkę soku na wewnętrzną stronę przedramienia i odczekać dobę. Zaczerwienienie, świąd lub pieczenie to oznaka reakcji alergicznej. Żyworódka stosowana zewnętrznie ma jedynie działanie pomocnicze, więc nie jest zamiennikiem leków przy poważniejszych zmianach skórnych.

Przy wewnętrznym stosowaniu żyworódki ryzyko może być większe niż potencjalne korzyści. Najpopularniejsze formy to picie świeżego soku, jedzenie kawałków liścia oraz domowe nalewki. Każda z tych metod ma poważny minus, ponieważ nie da się określić, ile bufadienolidów znajduje się w jednej porcji. Stężenie tych związków zmienia się zależnie od wieku rośliny, pory roku oraz warunków uprawy, dlatego nawet dwa identyczne liście mogą zawierać różne dawki.

Objawy zatrucia pojawiają się zwykle w ciągu kilku godzin i obejmują:

• nudności,
• wymioty,
• ból brzucha,
• biegunkę,
• osłabienie mięśni,
• spadek ciśnienia,
• zaburzenia rytmu serca.

W skrajnych sytuacjach takie zatrucie wymaga szybkiej pomocy medycznej.

Żyworódka spożywana wewnętrznie najbardziej może zaszkodzić kilku konkretnym grupom osób.

• Pacjenci z chorobami serca, takimi jak niewydolność, arytmia lub choroba wieńcowa, ze względu na bufadienolidy, które obciążają osłabiony mięsień sercowy.
• Osoby przyjmujące leki kardiologiczne - digoksynę, beta-blokery oraz leki moczopędne, bo działania sumują się w sposób trudny do przewidzenia. Leki moczopędne dodatkowo obniżają poziom potasu we krwi, a niski potas potęguje toksyczność glikozydów.
• Kobiety w ciąży powinny tej rośliny unikać ze względu na możliwy wpływ na macicę.
• Dzieci, osoby starsze oraz pacjenci z chorobami nerek lub wątroby.

Właściciele kotów i psów powinni trzymać żyworódkę poza ich zasięgiem, bo zwierzęta reagują na bufadienolidy znacznie poważniej niż człowiek.

Żyworódka to roślina o dwóch obliczach. Zewnętrznie to domowa pomoc przy drobnych dolegliwościach skórnych. Wewnętrznie wykracza poza obszar niegroźnych roślinnych patentów - bufadienolidy działają na serce w sposób trudny do kontrolowania w domowych warunkach. Ładny wygląd na parapecie to nie to samo co bezpieczeństwo dla organizmu.

Źródła:

1. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10383218/
2. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6930271/
3. Springer Nature Link, https://link.springer.com/article/10.1007/s11101-017-9525-1
4. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9877235/
5. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6273117/