Asertywność

Asertywność to coraz bardziej popularne słowo. Treningi asertywności cieszą się niegasnącym zainteresowaniem nie tylko wśród kierowników, handlowców, managerów, ale są oferowane również osobom uzależnionym, alkoholikom, narkomanom. Na czym dokładnie polegają zachowania asertywne? Czy asertywność to tylko odważne mówienie „nie”? Czy asertywność przydaje się w komunikacji międzyludzkiej? Jakie są zalety asertywności i jak to pojęcie rozumiano na przestrzeni lat?

Definicja asertywności

Asertywność jako pojęcie lokuje się bardzo często w tematyce zdrowia psychicznego. Oznacza to, że asertywność zazębia się i współwystępuje niejako z ludzkimi kompetencjami radzenia sobie z wymaganiami życia, co przekłada się na indywidualny rozwój i zadowolenie z siebie. Nie ma precyzyjnej definicji asertywności. Istnieje wiele wyjaśnień roboczych, a każde z nich akcentuje inny aspekt asertywności. Niektórzy teoretycy podkreślają, że asertywność to rodzaj kompetencji społecznej, zapewniającej skuteczne funkcjonowanie w relacjach z osobami, umiejętność adaptacji do wymagań społeczno-kulturowych, wytrwałe dochodzenie do realizacji celów osobistych. Jeszcze inni twierdzą, że asertywność to składowa inteligencji emocjonalnej, a pozostali, że zachowania asertywne przesądzają o jakości komunikacji.

Bez wątpienia każde z podejść w rozumieniu asertywności jest słuszne. Najczęściej asertywność jako zdolność komunikacyjną przeciwstawia się dwóm innym skrajnym zachowaniom – agresji i uległości. Zasadniczo w relacjach międzyludzkich, podczas dyskusji, rozmów, kłótni, człowiek może wybrać spośród trzech różnych form reakcji:

1. zachowanie agresywne – naruszenie terytorium drugiej osoby poprzez atak, złość, gniew, agresję słowną, wyzwiska, etykietowanie, poniżanie, wyzywanie, szantaż emocjonalny, krzyki, narzucanie swojego zdania, a nawet przemoc fizyczną, np. rękoczyny;
2. zachowania uległe – wycofanie się z dyskusji, konformizm, podporządkowanie się zdaniu innych, nawet wbrew własnym przekonaniom i sądom;
3. zachowania asertywne – najbardziej konstruktywne w porozumiewaniu się obu stron, uwzględniające zarówno zdanie jednego rozmówcy, jak i drugiego, i pragnienie wypracowania wspólnego rozwiązania, nieraniącego żadnego z interlokutorów.

Asertywność w teoriach psychologicznych

Osoba asertywna w świadomości społecznej odznacza się pewnością siebie, czasami jest apodyktyczna, stanowcza, walczy o swoje, nie boi się mówić, co myśli na dany temat, ma siłę przebicia, często działa z pozycji siły, jest zdolna do inicjatywy. Na przestrzeni lat postrzeganie asertywności zmieniało się. Asertywność często mylono z agresywnością, bowiem przez długi czas oczekiwano zachowań prospołecznych, uczono skromności, posłuszeństwa wobec autorytetu. Szczególnie rażące zdawały się zachowania asertywne kobiet, bowiem nie mieściły się w idealnym modelu kobiecości przez wieki kreowanym przez kulturę. Asertywne zachowania kobiet identycznie wyrażone jak u mężczyzn znacznie częściej identyfikowano jako agresję.

Jak asertywność definiowano w ujęciach psychologicznych? Rozumiano ją jako cechę osobowości, zdolność albo nabytą umiejętność. Za inicjatora tematyki asertywności i asertywnego treningu uznaje się behawiorystę Andrewa Saltera, który w 1949 roku wydał pierwszą publikację na temat asertywności. Według niego, asertywność to uwarunkowana biologicznie cecha osobowości, która wiąże się ze zdolnością wyrażania emocji pozytywnych i negatywnych. To wskaźnik spontaniczności uczuć w wokalizacji, pantomimice, postawie ciała i ekspresji „Ja”. Natomiast zachowania nieasertywne wynikają z procesów hamowania swobodnego wyrażania uczuć. Raymond Cattell uważał, że asertywność to cecha osobowości związana z typem temperamentu o nazwie „parmia”, która wyraża się w aktywności, śmiałości i odporności. Według tego psychologa, w miarę dorastania stajemy się coraz bardziej asertywni ze względu na stymulację otoczenia.

Wielu psychologów, np. Richard Lazarus czy Kurt Goldstein, twierdzili, że asertywność to zdolność. Zdolność do czego? Zdolność do wyrażania siebie, do bycia ekspresyjnym, do mówienia „nie”, do zdobywania przychylności audytorium, do organizowania konwersacji, do wyrażania własnej opinii w sytuacji braku akceptacji ze strony otoczenia, do nawiązywania interakcji społecznych, do samopotwierdzania. Asertywność zatem stanowi potencjalną właściwość, częściowo wrodzony zadatek, a częściowo umiejętność wykształconą przez uczenie się. Polski psycholog – Janusz Reykowski, obstawał przy twierdzeniu, że asertywność to jeden z typów egocentrycznej regulacji zachowań. Asertywność jako funkcja osobowości nie musi jednak z natury swojej mieć charakteru egocentrycznego, może sprzyjać także realizacji wartości pozaosobistych.

Asertywność ujmowano także jako zespół cech funkcjonalnych. Na katalog właściwości „pełnej” asertywności składały się:

• właściwości temperamentalne – aktywne nastawianie,
• struktura i funkcje osobowości – poczucie tożsamości, samoorientacja, samoświadomość, samoakceptacja, swoboda, ekspresja „Ja”,
• złożony zespół kompetencji komunikacyjnych.

Tak ukształtowana osoba asertywna czerpie swoją siłę i poczucie bezpieczeństwa z szacunku do samego siebie. Prezentuje generalnie pozytywny stosunek do siebie, nie martwi się opinią innych i postępuje zgodnie ze swoimi przekonaniami, równocześnie dając prawo do indywidualnych przekonań innym osobom.

Asertywne umiejętności

Wielu badaczy uznaje asertywność za umiejętność społeczną i komunikacyjną, którą można kształtować, np. na treningach asertywności. Czym odznacza się osoba asertywna?

• Bezpośrednio wyraża emocje pozytywne i negatywne.
• Wymaga respektowania własnych praw bez naruszania i deprecjonowania praw innych.
• Komunikuje odważnie własne przekonania i opinie, nawet w sytuacjach narażenia się na krytykę większości grupy.
• Wyraża niezgodę na zachowania agresywne i poniżające.
• Odmawia spełnienia niestosownych próśb i żądań.
• Potrafi zwrócić się o pomoc i przysługę do innych ludzi.
• Umie przyjąć krytykę oraz komplementy i ustosunkować się do nich.
• Jest świadoma swoich zalet i wad.
• Pokonuje przeszkody stojące na drodze do realizacji celu, szanując godność innych.
• Jest autentyczna, elastyczna, wrażliwa, empatyczna, szczera.
• Ma wysoką samoocenę, adekwatną do rzeczywistości i niezależną od akceptacji bądź braku sympatii ze strony innych.
• Nie poddaje się konformizmowi, manipulacji ani emocjonalnym naciskom.
• Stawia sobie realistyczne cele.
• Nie boi się odrzucenia ani negatywnej oceny.
• Nie usprawiedliwia się, nie czując się winnym.
• Potrafi działać bez lęku i tremy.
• Racjonalnie dba o własne interesy.
• Potrafi powiedzieć „nie”, „tak”, „nie wiem”, „nie rozumiem”, „nie potrafię”, „nie umiem”.
• Uważnie słucha i nie lekceważy uczuć rozmówcy.

Asertywność to klucz do skutecznej komunikacji, dawanie prawa do tego, by inni mieli własną perspektywę patrzenia na świat, bez fanatyzmu, agresji, egocentryzmu.