Porażenie przysenne

Porażenie przysenne jest naturalnym stanem fizjologicznym, pojawiającym się podczas zasypiania, który zapobiega wykonywaniu przypadkowych ruchów ciała, np. człowiek nie biegnie za uciekającym mu we śnie królikiem. Polega na zwiotczeniu mięśni i kilkuminutowej niezdolności do poruszania się i mówienia. Paraliż przysenny to zazwyczaj objaw izolowany, ale nagminnie powtarzający się może świadczyć o poważnych zaburzeniach snu, np. narkolepsji, która wymaga leczenia.

Fazy snu

Rytmika czuwania i snu odpowiada naturalnej sekwencji dnia i nocy, a czynnikiem synchronizującym z okresami doby astronomicznej jest światło. Obecnie poligraficzne metody badań, jak zapis elektroencefalograficzny (EEG), elektrookulogram (EOG) – zapis ruchów gałek ocznych i elektromiogram (EMG) – rejestracja napięcia mięśniowego i potencjałów mięśniowych umożliwiają wnikliwe badania nad rytmiką czuwania i snu.

Dorosły człowiek przesypia około 30% swojego życia, z tym że tolerancja na skrócenie snu waha się w dużych granicach u poszczególnych ludzi. Skrócenie snu do minimum (około 4-5 godzin dziennie) nie zaburza aktywności fizycznej ani umysłowej, jednak sen krótszy niż 4-godzinny wywołuje zaburzenia koncentracji uwagi i obniżenie nastroju oraz sprawności psychofizycznej. Można wyróżnić kilka etapów snu:

• czuwanie – w tym czasie następuje desynchronizacja czynności bioelektrycznej, czemu towarzyszy rytm podstawowy beta o wysokiej częstotliwości i niskiej amplitudzie, a obok niego nieregularnie rytm alfa o nieco mniejszej częstotliwości i większej amplitudzie. Rytm alfa dominuje po zamknięciu lub zasłonięciu oczu. Ruchy gałek ocznych są nieregularne z okresami przyspieszeń i mrugania;
• sen NREM (non-rapid eye movement) – sen wolnofalowy, który odznacza się synchronizacją aktywności bioelektrycznej w EEG, zwolnieniem ruchów gałek ocznych i obniżeniem napięcia mięśniowego;
• faza REM (rapid eye movement) – sen paradoksalny, w którym cechy elektrofizjologiczne zbliżone są do stanu czuwania, a więc desynchronizacji aktywności bioelektrycznej kory mózgowej, szybkich ruchów gałek ocznych i marzeń sennych.

Łącznie fazy snu NREM i REM tworzą cykl trwający średnio 90 minut. W ciągu nocy występuje 4-6 takich cykli, przy czym w miarę upływu nocy skracają się fazy snu NREM, a wydłużają okresy snu REM. Sen REM zajmuje przeciętnie około 20-25% czasu snu całonocnego.

Co to jest porażenie przysenne?

Porażeniem przysennym określa się stan, który występuje podczas zasypiania lub rzadziej podczas przechodzenia ze snu do stanu czuwania. Inaczej bywa nazywany jako „paraliż przysenny” albo „paraliż senny”, a objawia się porażeniem mięśni ramion, nóg i górnego tułowia (katapleksja) z jednoczesnym zachowaniem pełnej świadomości i pamięci.

Podczas paraliżu przysennego zazwyczaj ma się wrażenie, że człowieka ogarnia niemoc, nie można się ruszać, mówić, otworzyć oczu, mięśnie są całkowicie rozluźnione, opada żuchwa. Towarzyszą temu nieprzyjemne doznania fizyczne, np. uczucie bezwładnego spadania, wrażenie dzwonienia w uszach, wykręcania ciała albo przygniatania klatki piersiowej. Osoby podczas porażenia przysennego mogą doświadczać czegoś na kształt snu na jawie albo halucynacji wizualnych czy dotykowych.

Paraliżowi przysennemu zazwyczaj towarzyszy uczucie lęku, przyspieszony rytm serca, strach, utrata rzeczywistości i nieprzyjemne sny. Porażenie przysenne może występować jako rzadko spotykana anomalia u osób zdrowych. Podaje się, że nawet połowa populacji przynajmniej raz w życiu doświadczyła takiego stanu. Natomiast nagminnie powtarzający się paraliż przysenny określa się jako zaburzenia snu z grupy dyssomni, a mianowicie jest to jeden z objawów zespołu chorobowego o nazwie „narkolepsja”.

Pewnie niejeden człowiek miał wrażenie spadania w dół podczas snu albo uczucie ciężkości klatki piersiowej i nie mógł się wybudzić. Porażenie przysenne jest naturalnym stanem fizjologicznym, który zapobiega wykonywaniu przypadkowych ruchów ciała, np. uniemożliwia ucieczkę podczas „sennego biegu”. Decyduje o tym zahamowanie neuronów w rdzeniu kręgowym, które odpowiadają za utrzymywanie tonusu mięśniowego ciała. Gdy mózg zaczyna wysyłać impulsy w niewłaściwym momencie, np. podczas gwałtownego wybudzania się ze snu w fazie REM albo w czasie zasypiania, gdy nie doszło jeszcze do utraty świadomości, może pojawić się zjawisko paraliżu przysennego.

Co to jest narkolepsja?

Narkolepsja to zaburzenie snu oraz czuwania w ciągu dnia. Charakterystyczne objawy dla narkolepsji to:

• nadmierna senność – zwykle w postaci napadów snu, które trwają od 10 do 20 minut i powtarzają się wiele razy w ciągu dnia, nawet w najmniej oczekiwanych momentach, jak jazda samochodem czy załatwianie potrzeby fizjologicznej w toalecie;
• katapleksja – zwiotczenie wszystkich mięśni ciała na czas kilku minut. Występuje u około 90% chorych na narkolepsję. Jedynymi mięśniami, jakie da się kontrolować w stanie katapleksji, są mięśnie oddechowe. Może powtarzać się kilkadziesiąt razy dziennie, prowadząc do nagłych upadków, tłuczenia naczyń itp.;
• porażenie przysenne – wymaga dokładnej diagnozy różnicowej z napadami padaczkowymi, dlatego zaleca się konsultację neurologiczną i wykonanie EEG;
• omamy przysenne – inaczej omamy hipnagogiczne. Nie są traktowane jako objaw chorobowy, mogą występować nawet u ludzi zdrowych, ale cierpiący na narkolepsję doświadczają ich znacznie częściej.

Najczęściej rozpoznaje się 1 albo 2 objawy charakterystyczne dla narkolepsji, jeśli chodzi o zaburzenia snu. Często choroba w ogóle nie jest rozpoznawana i trwa przez całe życie. Przyczyny tego typu zaburzenia nie są znane. Wśród czynników etiologicznych wymienia się: zaburzenia o podłożu immunologicznym, zaburzenia w poziomie neurotransmiterów i neuropeptydów oraz czynniki genetyczne (nieprawidłowy gen w chromosomie 6.), który powoduje dysfunkcję pnia mózgu.

Paraliż przysenny a bezdech

Jedyną funkcją, którą da się kontrolować w czasie porażenia przysennego, jest oddech. Kilka gwałtownych wdechów i wydechów może ułatwić odzyskanie kontroli nad własnym ciałem, pozwoli uniknąć paniki i wybudzić się. Stan paraliżu na ogół jednak trwa krótko i samoistnie prowadzi albo do całkowitego wybudzenia, albo snu.

Czasami ludzie mylą porażenie przysenne z bezdechem sennym. Bezdech senny to spontaniczne ustanie wentylacji płuc na czas dłuższy niż 10 sekund lub spłycenie oddechu poniżej 50%, co prowadzi do mniejszego wysycenia krwi tlenem, wiotczenia mięśni gardła i języka, podwyższonego ciśnienia krwi, chrapania i chwilowego wybudzania się.

Wśród przyczyn porażenia przysennego wymienia się czasem: brak higieny snu, przesunięcie czasowe, trudne momenty w życiu, intensywne napięcie psychiczne, stres, alkoholizm czy lekomanię. Warto zatem zadbać o dobrostan psychiczny i normalizację rytmów okołodobowych.

Każdy chce się wysypiać, bo dobry sen to dobre samopoczucie, nastrój, energia do działania. Sen i czuwanie to najważniejszy z rytmów okołodobowych człowieka. Jednak niektórzy cierpią na poważne zaburzenia snu, jak bezsenność, bezdech senny, porażenie przysenne czy narkolepsję. Jak radzić sobie skutecznie z tymi zaburzeniami?

Obecnie nie można wyleczyć narkolepsji, a jedynie złagodzić jej objawy. Podaje się wówczas leki stymulujące pracę mózgu (pochodne amfetaminy), które nie usuwają senności, ale pozwalają na normalne funkcjonowanie człowieka w ciągu dnia. Czasami stosuje się też niektóre leki przeciwdepresyjne.

W ramach profilaktyki zaleca się kilkunastominutowe drzemki w ciągu dnia, regularny rytm snu oraz przestrzeganie zasad higieny snu. W przypadku podejrzenia narkolepsji należy udać się do poradni leczenia zaburzeń snu, lekarza psychiatry lub neurologa.