Zaburzenia dysocjacyjne tożsamości

Zaburzenia dysocjacyjne, inaczej określane jako konwersyjne, są umieszczone w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10 pod kodem F44. Wspólną cechą tych zaburzeń jest częściowa lub całkowita utrata prawidłowej integracji między wspomnieniami przeszłości, poczuciem własnej tożsamości, bezpośrednimi wrażeniami i kontrolą dowolnych ruchów ciała. Dawniej objawy te diagnozowano jako różne rodzaje histerii konwersyjnej. Obecnie unika się tego terminu ze względu na jego wieloznaczność.

Spis treści:
  1. 1. Czy zaburzenia konwersyjne to rozdwojenie jaźni?
  2. 2. Rodzaje zaburzeń dysocjacyjnych
  3. 3. Objawy fugi dysocjacyjnej
  4. 4. Mechanizmy obronne a choroby psychiczne
  5. 5. Kto cierpiał na zaburzenia dysocjacyjne?

1. Czy zaburzenia konwersyjne to rozdwojenie jaźni?

Zaburzenia dysocjacyjne polegają na braku zdolności do wybiórczej kontroli świadomości. Uważa się je za psychogenne, gdyż ściśle wiążą się w czasie z wydarzeniami urazowymi, traumą, przebytymi w dzieciństwie kryzysami związanymi ze śmiercią lub molestowaniem seksualnym, nierozwiązywalnymi i trudnymi do zniesienia problemami lub zaburzonymi związkami z innymi ludźmi. Zaburzenia tożsamości dotyczą dezintegracji funkcji ego.

Pojęcie konwersji wywodzi się z teorii Zygmunta Freuda i odnosi się do nieprzyjemnych uczuć niepokoju i lęku, wynikających z aktualnej sytuacji życiowej pacjenta. W przypadku zaburzeń dysocjacyjnych negatywny stan emocjonalny, spowodowany konfliktami czy problemami, których jednostka nie może rozwiązać, zostaje w jakiś sposób przekształcony w objaw. Dzieje się to na podobnej zasadzie, jak w przypadku zaburzeń somatoformicznych, które razem z zaburzeniami konwersyjnymi znajdują się w ICD-10 w jednym bloku dysfunkcji określanych jako zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią somatyczną.

Dysocjacja (łac. dissociatio) oznacza rozdzielenie i stanowi jeden z najsilniejszych mechanizmów obronnych. Nieświadomość zaczyna generować różne pozorne lub rzeczywiste dolegliwości fizyczne, by dostarczyć jednostce alibi w przypadku niepodejmowania działań lub odwrócić jej uwagę od niechcianych myśli i uczuć. Czasami przeradza się to w utratę kontroli nad świadomością lub czasową drastyczną modyfikację cech osobowości lub poczucia tożsamości, które określa się często jako rozdwojenie jaźni (ang. multiple personality).

2. Rodzaje zaburzeń dysocjacyjnych

Zaburzenia dysocjacyjne bazują na działaniu blokady poznawczej, czasami nazywanej wyparciem, która nie dopuszcza niepożądanych i zagrażających myśli na temat stresujących sytuacji do świadomości. W skrajnych przypadkach osoba może przyjąć nową tożsamość. Natomiast jeśli chodzi o zaburzenia somatoformiczne, pacjent z trudnościami psychologicznymi „ucieka w chorobę”, która przejawia się wieloma objawami cielesnymi.

Wśród zaburzeń dysocjacyjnych (konwersyjnych) w ICD-10 wymieniane są:

  • amnezja dysocjacyjna – częściowa lub całkowita utrata pamięci, dotycząca zazwyczaj ważnych bieżących wydarzeń, która nie wynika z organicznych uszkodzeń mózgu, zatrucia albo znacznego wyczerpania. Amnezja zwykle koncentruje się na wydarzeniach urazowych lub stresowych, ma charakter częściowy i wybiórczy;
  • fuga dysocjacyjna – charakteryzują ją wszystkie cechy amnezji dysocjacyjnej, ale ponadto osoba wybiera się w pozornie celową podróż poza okolicę znaną z codziennej rutyny. Jednostka wydaje się zachowywać normalnie, dba o siebie, wchodzi w proste interakcje z obcymi ludźmi, ale może ujawniać nową tożsamość. Okres fugi pokryty jest niepamięcią;
  • osłupienie dysocjacyjne – inaczej stupor dysocjacyjny, objawiający się znacznym ograniczeniem lub zupełnym brakiem ruchów dowolnych, brakiem prawidłowej reakcji na światło, hałas i dotyk, nieruchomym leżeniem lub siedzeniem przez długi czas, całkowitym brakiem wypowiedzi słownych. Napięcie mięśniowe, oddychanie, postawa czy skoordynowane ruchy gałek ocznych wskazują, że jednostka nie śpi ani nie jest nieprzytomna;
  • trans i opętanie – przejściowa utrata poczucia własnej tożsamości i pełnej orientacji w otoczeniu. Osoba zachowuje się tak, jakby była owładnięta przez inną osobowość, ducha lub siłę. Pozostałe cechy to: zawężenie uwagi i świadomości, koncentracja na jednym lub dwóch aspektach najbliższego środowiska, ograniczony i powtarzający się schemat ruchów, pozycji ciała i wypowiedzi;
  • dysocjacyjne zaburzenia ruchu – niemożność poruszania całością lub częścią kończyny, częściowy niedowład z ograniczeniem ruchów lub całkowite porażenie nie w wyniku urazów ciała, ale etiologii psychicznej. Może mieć formę ataksji (zaburzeń koordynacji ruchów), zaburzeń równowagi, przesadnego drżenia, trzęsienia się kończyn lub całego ciała, niemożności stania bez pomocy, apraksji, akinezji czy afonii;
  • drgawki dysocjacyjne – inaczej napady rzekome, bardzo podobne do napadów padaczkowych, ale nie mają podłoża neurologicznego;
  • dysocjacyjne znieczulenia i utrata czucia zmysłowego – brak zdolności czucia w niektórych obszarach skóry, związany z wyobrażeniami pacjenta na temat funkcjonowania jego ciała. Może pojawić się częściowa utrata wzroku, ogólne zamazanie obrazu, tzw. widzenie tunelowe, głuchota psychogenna, ale ogólna sprawność zazwyczaj zostaje zachowana;
  • inne zaburzenia dysocjacyjne – np. zespół Gansera określany jako psychoza więzienna albo osobowość mnoga, w przypadku której u jednej osoby pojawiają się odrębne osobowości (dwie lub więcej), przy czym w danej chwili ujawnia się tylko jedna z nich. Każda z osobowości zazwyczaj nie ma świadomości o istnieniu pozostałych i każda z nich wykazuje inne preferencje, wspomnienia, emocje, przekonania czy zachowania, które zwykle kontrastują z osobowością przedchorobową. Zaburzenie występuje niezwykle rzadko.

Zaburzenia dysocjacyjne tożsamości (ang. DID – dissociative identity disorder) nie obejmują zespołu depersonalizacji-derealizacji, w którym osoba odczuwa, że jej własne uczucia, przeżycia, wspomnienia oddalają się, nie należą do niej, że ciało staje się wynaturzone, oderwane lub bez życia, a otoczenie, ludzie i przedmioty (objawy derealizacji) wydają się nierzeczywiste, sztuczne albo bezbarwne.

Zaburzenia konwersyjne należy bardzo dokładnie różnicować ze schizofrenią, PTSD, zaburzeniem osobowości typu borderline czy osobowością histrioniczną, padaczką i zaburzeniami po zażyciu środków psychoaktywnych. Przypadki zaburzeń dysocjacyjnych (rozszczepienia osobowości) częściej diagnozuje się wśród kobiet niż mężczyzn. Tłumaczy się to zwykle większą ilością nadużyć seksualnych wobec dziewczynek w okresie dzieciństwa. Interpretacja genezy zaburzeń konwersyjnych budzi jednak wiele kontrowersji, bo dotyka takich kwestii, jak podawanie sugestii, możliwość symulacji objawów, by np. uniknąć kary, albo przyczyn jatrogennych, a więc niekompetencja leczenia mylnie zdiagnozowanych zaburzeń.

Dodatkowo, zaburzenia dysocjacyjne, które angażują nieświadome procesy, mogą być formą obrony jednostki przed stresem, a więc wynikać z przyczyn społeczno-kulturowych. Dysocjacja staje się wówczas kulturowo uwarunkowaną reakcją adaptacyjną. Człowiek może częściowo lub nawet całkowicie funkcjonować w oparciu o odrębne systemy tożsamości. Model psychoterapii zaburzeń dysocjacyjnych koncentruje się na zapobieganiu dalszej fragmentacji tożsamości, przepracowaniu konfliktu, pracy w zakresie kompensacji pseudoprzystosowawczych strategii dysocjacyjnych i integracji osobowości. Należy pamiętać, że wszystkie typy stanów konwersyjnych mają tendencję do ustępowania po kilku tygodniach i miesiącach, szczególnie gdy ich początek był związany z urazowym wydarzeniem życiowym. Jednak stany dysocjacyjne trwające dłużej niż 1-2 lata przed pierwszym kontaktem z psychiatrą często są oporne na terapię. Objawy fugi dysocjacyjnej najczęściej ustępują samoistnie i natychmiastowo. Rzadko pojawiają się ponownie. Jeżeli już stosuje się leczenie, to jest to najczęściej hipnoza i psychoterapia.

3. Objawy fugi dysocjacyjnej

Niemal każdy jest w stanie przypomnieć sobie taką sytuację w życiu, w której doświadczył jakiegoś szoku czy traumy. W pierwszych chwilach doświadczamy ogromnego niedowierzania, robi nam się „ciemno przed oczami”, zaprzeczamy, że przykra sytuacja stała się naszym udziałem. Można powiedzieć, że nasza świadomość w pewnym sensie ucieka od traumatycznego doświadczenia, oddziela się od niego, czyli dysocjuje się. Nasz mózg dysponuje jednak o wiele bardziej skomplikowanymi procesami charakteryzującymi się ucieczką świadomości od doświadczanej traumy. Takim przykładem jest właśnie fuga dysocjacyjna.

Fuga (wł. ucieczka) dysocjacyjna lub fuga psychogenna to zaburzenie psychiczne z grupy dysocjacyjnych polegające na nagłej, głębokiej niepamięci połączonej z podróżowaniem do jakiegoś celu, nawet daleko od domu. W tym czasie osoba ma pełną niepamięć własnej przeszłości, nie wie kim jest, gdzie mieszka i jest tego zupełnie nieświadoma. Kierunek tak zorganizowanej podroży może dotyczyć miejsc wcześniej znanych i znaczących emocjonalne, a w innych przypadkach – zupełnie nowych i odległych. Kolejnym dość częstym objawem jest przybieranie nowej tożsamości. Zachowanie w czasie trwania tego zaburzenia dla ludzi nie znających tej osoby wydaje się zupełnie prawidłowe.

Chory dba o siebie (jedzenie, mycie się itp.), potrafi rozmawiać z ludźmi, załatwiać rożne sprawy, jak kupowanie biletów, benzyny, pytanie o drogę, zamawianie posiłków. Zaburzenie może trwać przez okres do kilku godzin lub dni, ale znane są przypadki nawet kilkunastoletnich podroży w pełnej niepamięci. O zjawisku fugi dysocjacyjnej mówimy tylko wtedy, gdy jej przyczyną jest jakiś uraz psychiczny. Oznacza to, że poprzedza ją jakieś ciężkie przeżycie, po czym człowiek traci pamięć na czas trwania fugi.

Zjawisko podobne do fugi może występować w rożnych zaburzeniach organicznych mózgu, np. w zespole Alzheimera chory też może udawać się w wędrówki, ale nie są one celowe ani sensowne – są objawem stopniowego zaniku funkcji poznawczych. Podobne objawy jak fuga mają też miejsce w przypadku osób cierpiących na padaczkę skroniową, jednak nie następuje tu przybranie nowej tożsamości przez chorego, a podroż i działanie jest mniej celowe i fragmentaryczne.

Fuga dysocjacyjna może też się pojawiać w przebiegu znacznego nadużywania alkoholu lub gdy występują zaburzenia osobowości typu borderline, histeryczne i schizoidalne. Znane są też przypadki, że ktoś symulował objawy zaburzeń psychicznych, aby odnieść jakieś korzyści lub uniknąć odpowiedzialności. Odróżnienie prawdziwej fugi dysocjacyjnej od symulacji może być trudne i wymaga zastosowania szeregu testów i odpowiednich technik oceny wiarygodności.

4. Mechanizmy obronne a choroby psychiczne

Mechanizmy obronne to nasze naturalne strategie umysłu mające za zadanie chronić nas przed trudnymi, ciężkimi, nieakceptowanymi dla nas doświadczeniami. Jest wiele rodzajów mechanizmów obronnych, np. wyparcie, czyli całkowite „zapomnienie” o czymś, co dla nas trudne. Co ważne, mechanizmy obronne działają nieświadomie. Oznacza to, że nie zdajemy sobie sprawy, kiedy ich używamy. Na co dzień każdy używa mechanizmów obronnych.

Dysocjacja to mechanizm obronny, który uaktywnia się w przypadku bardzo traumatycznych, ciężkich urazów psychicznych takich, jak wojna, katastrofa, maltretowanie, wykorzystywanie seksualne. Wiadomo, że każdy ma jakiś naturalny próg odporności na doznawane urazy. W przypadku, gdy ten próg zostaje przekroczony i człowiek jest skrajnie wyczerpany psychicznie, nasza podświadomość „chwyta się” wszelkich możliwych strategii obronnych.

Fuga dysocjacyjna jest właśnie objawem rozszczepienia pamięci po ciężkiej traumie. Oznacza to, że człowiek w przenośni i dosłownie pozostawia za sobą przeszłość i nie pamięta jej. W ten sposób psychika chroni się przed złą przeszłością, aby już więcej nie cierpieć. Oczywiście, w tym przypadku mechanizm tworzy patologiczny objaw amnezji połączonej z celowym podróżowaniem.

5. Kto cierpiał na zaburzenia dysocjacyjne?

Jody Roberts, amerykańska reporterka, która zaginęła w 1985 roku. Została odnaleziona 12 lat później na odległej Alasce w miasteczku Sitka, gdzie żyła pod nazwiskiem Jane Dee Williams. Po jej odnalezieniu początkowo podejrzewano symulację, lecz ostatecznie stwierdzono, że najprawdopodobniej cierpiała na fugę dysocjacyjną.

Hannah Upp, nauczycielka z Nowego Jorku, zaginęła 28 sierpnia 2008 roku. Odnaleziono ją 19 dni później w okolicach nowojorskiego portu Harbor. Okazało się, że zupełnie nie pamiętała, jak się tam znalazła. Zdarzenie zostało zdiagnozowane jako fuga dysocjacyjna.

Agatha Christie, angielska pisarka, zaginęła 3 grudnia 1926 roku. Odnalazła się 11 dni później w hotelu w miejscowości Harrogate. Nie pamiętała, co się działo w ani jednym z 11 dni z tego okresu.

Bibliografia

  • Jarema M., Psychiatria w praktyce, Medical Education, Warszawa 2011, ISBN 978-83-62510-06-1.
  • Jarema M., Rabe-Jabłońska J., Psychiatria, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2011, ISBN 978-83-200-4180-4.
  • Klimasiński K., Elementy psychopatologii i psychologii klinicznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000, ISBN 83-233-1414-4.
  • Sidorowicz S., (red.), Psychiatria kliniczna, Urban & Partner, Wrocław 2004, ISBN 83-89581-95-7.
Porozmawiaj o tym na Forum Psychologia »
Lubię to!
1
Komentarze
Wyloguj

Porady ekspertów

"Świadomy sen" - czy coś takiego istnieje?

Witam, ostatnio natrafiłem na termin z angielskiego 'lucid dream" - tzw. "świadomy sen". W...

lek. Agnieszka Jamroży Porady udziela lek. Agnieszka Jamroży psychiatra, absolwentka Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu.
Dziwny sen. Co może oznaczać?

Nie potrafię zinterpretować mojego dzisiejszego snu. Otóż śniło mi się, że oprócz...

mgr Joanna Moczulska Porady udziela mgr Joanna Moczulska psycholog i psychoterapeuta pracujący w Krakowie.
pokaż 5 następnych

Artykuły Parapsychologia

Rozdwojenie jaźni
Parapsychologia Rozdwojenie jaźni

Rozdwojenie jaźni zalicza się do zaburzeń dysocjacyjnych tożsamości (ang. Dissociative Identity Disorder, w skrócie DID). Inne nazwy dla tego zaburzenia to: osobowość mnoga, osobowość naprzemienna, osobowość wieloraka lub rozdwojenie osobowości.

Parapsychologia Śmierć kliniczna

Mimo iż czasy współczesne często określa się mianem „cywilizacji śmierci”, tak naprawdę przeciętny człowiek mało wie w dziedzinie wiedzy tanatologicznej, zajmującej się badaniem przyczyn śmierci, jej oznak i związanych z nią zjawisk.

Parapsychologia Jasnowidzenie

Jasnowidzenie i zdolność przepowiadania przyszłości od wieków budziły emocje i podziw wśród wielu ludzi. Wzmianki o osobach obdarzonych przez bogów lub naturę przedziwnym „wzrokiem wewnętrznym”, umożliwiającym dostrzeganie...

Medytacje buddyjskie
Parapsychologia Medytacje buddyjskie

Ćwiczenia mentalne, znane jako medytacje, można odnaleźć we wszystkich systemach religijnych. Modlitwa jest formą medytacji dyskursywnej. W buddyzmie odczytywanie mantr powoduje uspokojenie umysłu. W większości systemów medytacji celem jest...

Medytacja vipassana
Parapsychologia Medytacja vipassana

Vipassana oznacza „widzieć rzeczy takimi, jakie one są” i jest to główny cel tej medytacji. Medytacja vipassana nazywana jest często „medytacją uwagi” lub „medytacją wglądu w siebie”. Przez praktykowanie tej...

Parapsychologia Dar jasnowidzenia

Od stuleci jasnowidzenie i zdolności prorocze budzą sprzeczne odczucia i emocje. Wyróżnia się wiele rodzajów jasnowidzenia, np. jasnowidzenie przyczynowe, jasnowidzenie astralne czy jasnowidzenie mentalne. Sceptycy są zdania, że sukcesy...

Parapsychologia Jak medytować?

Medytacja to jeden z najlepszych i najszybszych sposobów na pozbycie się codziennego napięcia psychicznego i osiągnięcie stanu pełnego rozluźnienia. Techniki relaksu, takie jak medytacja, skutecznie obniżają stres, a równocześnie są...

Parapsychologia Trening autogenny

Trening autogenny Schultza to wewnętrzna medytacja, nakierowana na leczenie wielu dolegliwości psychosomatycznych, nerwic, nadpobudliwości, zaburzeń hormonalnych, foniatrycznych czy neurologicznych. Taka medytacja to przede wszystkim autosugestia, czyli...

Parapsychologia Deja vu

Termin „déjà vu” z języka francuskiego oznacza „już widziane” i jest to odczucie, że sytuacja przeżywana w danej chwili już się wydarzyła w przeszłości, ale z jednoczesnym przeświadczeniem, że to niemożliwe. Deja vu...

Parapsychologia Medytacja transcendentalna

Medytacja transcendentalna to tak naprawdę każda forma medytacji, która ma doprowadzić do rozumienia siebie jako nieodłącznej części świata. Medytowanie nie musi być formą samodoskonalenia uznawaną przez religie takie, jak buddyzm, hinduizm czy...

Nerwica i lęki Zaburzenia dysocjacyjne

Zaburzenia świadomości kojarzone są głównie z dziwnymi zachowaniami z pogranicza opętania,...

Zaburzenia snu
Problemy Zaburzenia snu

Zaburzenia snu zostały skategoryzowane w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów...

Okulistyka Zaburzenia widzenia

Zaburzenia pola widzenia mogą być objawem wielu chorób miejscowych, jak np. jaskra,...

Neurologia Zaburzenia czucia

Zaburzenia czucia mogą być różne, a wynika to z dysfunkcji receptorów czucia...

Neurologia Zaburzenia mowy

Zaburzenia mowy jest to grupa zaburzeń związana z różnymi trudnościami w zakresie mowy....

Depresja Zaburzenia depresyjne

Czym odznacza się zespół depresyjny? Jakie daje się wyróżnić rodzaje depresji? Jakie są charakterystyczne objawy zaburzeń depresyjnych? Dlaczego depresja nie jest jednorodną chorobą?

Rodzaje nerwicy Zaburzenia psychosomatyczne

Psychosomatyka. Co dokładnie oznacza? Połączenie psyche i soma ma określać całościowe, a więc...

Objawy nerwicy Zaburzenia nerwicowe

Nerwice to grupa wielu zaburzeń. W skład zaburzeń nerwicowych wchodzą m.in.: fobie, zespół lęku uogólnionego, PTSD, ataki paniki, zaburzenia dysocjacyjne, zaburzenia adaptacyjne, neurastenia. Jak objawiają się zaburzenia nerwicowe?

pokaż 10 następnych
Zamknij Załóż konto
Zamknij Logowanie

Nie masz konta? Załóż teraz

Zapomniałem hasło Przypomnij hasło

Zamknij

Wypełnij swoje dane

Ryzyko schorzeń często zależne jest od płci, wieku i wykonywanego zawodu

Wiek determinuje zarówno ryzyko schorzeń, jak i rodzaj leczenia

Dzięki informacji o Twojej lokalizacji i ubezpieczeniu, będziemy mogli zaproponować Ci najlepszych specjalistów i kliniki zajmujące się Twoim problemem

-

Dane kontaktowe potrzebne są nam do powiadomienia Cię o odpowiedziach specjalistów

Akceptuję regulamin zadawania pytań.
Cofnij