Pokaż kategorie abcZdrowie.pl
Pokaż kategorie

Zaburzenia dysocjacyjne tożsamości

Zaburzenia dysocjacyjne, inaczej określane jako konwersyjne, są umieszczone w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10 pod kodem F44. Wspólną cechą tych zaburzeń jest częściowa lub całkowita utrata prawidłowej integracji między wspomnieniami przeszłości, poczuciem własnej tożsamości, bezpośrednimi wrażeniami i kontrolą dowolnych ruchów ciała. Dawniej objawy te diagnozowano jako różne rodzaje histerii konwersyjnej. Obecnie unika się tego terminu ze względu na jego wieloznaczność.

1. Czy zaburzenia konwersyjne to rozdwojenie jaźni?

Zaburzenia dysocjacyjne polegają na braku zdolności do wybiórczej kontroli świadomości. Uważa się je za psychogenne, gdyż ściśle wiążą się w czasie z wydarzeniami urazowymi, traumą, przebytymi w dzieciństwie kryzysami związanymi ze śmiercią lub molestowaniem seksualnym, nierozwiązywalnymi i trudnymi do zniesienia problemami lub zaburzonymi związkami z innymi ludźmi. Zaburzenia tożsamości dotyczą dezintegracji funkcji ego.

Pojęcie konwersji wywodzi się z teorii Zygmunta Freuda i odnosi się do nieprzyjemnych uczuć niepokoju i lęku, wynikających z aktualnej sytuacji życiowej pacjenta. W przypadku zaburzeń dysocjacyjnych negatywny stan emocjonalny, spowodowany konfliktami czy problemami, których jednostka nie może rozwiązać, zostaje w jakiś sposób przekształcony w objaw. Dzieje się to na podobnej zasadzie, jak w przypadku zaburzeń somatoformicznych, które razem z zaburzeniami konwersyjnymi znajdują się w ICD-10 w jednym bloku dysfunkcji określanych jako zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią somatyczną.

Dysocjacja (łac. dissociatio) oznacza rozdzielenie i stanowi jeden z najsilniejszych mechanizmów obronnych. Nieświadomość zaczyna generować różne pozorne lub rzeczywiste dolegliwości fizyczne, by dostarczyć jednostce alibi w przypadku niepodejmowania działań lub odwrócić jej uwagę od niechcianych myśli i uczuć. Czasami przeradza się to w utratę kontroli nad świadomością lub czasową drastyczną modyfikację cech osobowości lub poczucia tożsamości, które określa się często jako rozdwojenie jaźni (ang. multiple personality).

2. Rodzaje zaburzeń dysocjacyjnych

Zaburzenia dysocjacyjne bazują na działaniu blokady poznawczej, czasami nazywanej wyparciem, która nie dopuszcza niepożądanych i zagrażających myśli na temat stresujących sytuacji do świadomości. W skrajnych przypadkach osoba może przyjąć nową tożsamość. Natomiast jeśli chodzi o zaburzenia somatoformiczne, pacjent z trudnościami psychologicznymi „ucieka w chorobę”, która przejawia się wieloma objawami cielesnymi.

Wśród zaburzeń dysocjacyjnych (konwersyjnych) w ICD-10 wymieniane są:

  • amnezja dysocjacyjna – częściowa lub całkowita utrata pamięci, dotycząca zazwyczaj ważnych bieżących wydarzeń, która nie wynika z organicznych uszkodzeń mózgu, zatrucia albo znacznego wyczerpania. Amnezja zwykle koncentruje się na wydarzeniach urazowych lub stresowych, ma charakter częściowy i wybiórczy;
  • fuga dysocjacyjna – charakteryzują ją wszystkie cechy amnezji dysocjacyjnej, ale ponadto osoba wybiera się w pozornie celową podróż poza okolicę znaną z codziennej rutyny. Jednostka wydaje się zachowywać normalnie, dba o siebie, wchodzi w proste interakcje z obcymi ludźmi, ale może ujawniać nową tożsamość. Okres fugi pokryty jest niepamięcią;
  • osłupienie dysocjacyjne – inaczej stupor dysocjacyjny, objawiający się znacznym ograniczeniem lub zupełnym brakiem ruchów dowolnych, brakiem prawidłowej reakcji na światło, hałas i dotyk, nieruchomym leżeniem lub siedzeniem przez długi czas, całkowitym brakiem wypowiedzi słownych. Napięcie mięśniowe, oddychanie, postawa czy skoordynowane ruchy gałek ocznych wskazują, że jednostka nie śpi ani nie jest nieprzytomna;
  • trans i opętanie – przejściowa utrata poczucia własnej tożsamości i pełnej orientacji w otoczeniu. Osoba zachowuje się tak, jakby była owładnięta przez inną osobowość, ducha lub siłę. Pozostałe cechy to: zawężenie uwagi i świadomości, koncentracja na jednym lub dwóch aspektach najbliższego środowiska, ograniczony i powtarzający się schemat ruchów, pozycji ciała i wypowiedzi;
  • dysocjacyjne zaburzenia ruchu – niemożność poruszania całością lub częścią kończyny, częściowy niedowład z ograniczeniem ruchów lub całkowite porażenie nie w wyniku urazów ciała, ale etiologii psychicznej. Może mieć formę ataksji (zaburzeń koordynacji ruchów), zaburzeń równowagi, przesadnego drżenia, trzęsienia się kończyn lub całego ciała, niemożności stania bez pomocy, apraksji, akinezji czy afonii;
  • drgawki dysocjacyjne – inaczej napady rzekome, bardzo podobne do napadów padaczkowych, ale nie mają podłoża neurologicznego;
  • dysocjacyjne znieczulenia i utrata czucia zmysłowego – brak zdolności czucia w niektórych obszarach skóry, związany z wyobrażeniami pacjenta na temat funkcjonowania jego ciała. Może pojawić się częściowa utrata wzroku, ogólne zamazanie obrazu, tzw. widzenie tunelowe, głuchota psychogenna, ale ogólna sprawność zazwyczaj zostaje zachowana;
  • inne zaburzenia dysocjacyjne – np. zespół Gansera określany jako psychoza więzienna albo osobowość mnoga, w przypadku której u jednej osoby pojawiają się odrębne osobowości (dwie lub więcej), przy czym w danej chwili ujawnia się tylko jedna z nich. Każda z osobowości zazwyczaj nie ma świadomości o istnieniu pozostałych i każda z nich wykazuje inne preferencje, wspomnienia, emocje, przekonania czy zachowania, które zwykle kontrastują z osobowością przedchorobową. Zaburzenie występuje niezwykle rzadko.

Zaburzenia dysocjacyjne tożsamości (ang. DID – dissociative identity disorder) nie obejmują zespołu depersonalizacji-derealizacji, w którym osoba odczuwa, że jej własne uczucia, przeżycia, wspomnienia oddalają się, nie należą do niej, że ciało staje się wynaturzone, oderwane lub bez życia, a otoczenie, ludzie i przedmioty (objawy derealizacji) wydają się nierzeczywiste, sztuczne albo bezbarwne.

Zaburzenia konwersyjne należy bardzo dokładnie różnicować ze schizofrenią, PTSD, zaburzeniem osobowości typu borderline czy osobowością histrioniczną, padaczką i zaburzeniami po zażyciu środków psychoaktywnych. Przypadki zaburzeń dysocjacyjnych (rozszczepienia osobowości) częściej diagnozuje się wśród kobiet niż mężczyzn. Tłumaczy się to zwykle większą ilością nadużyć seksualnych wobec dziewczynek w okresie dzieciństwa. Interpretacja genezy zaburzeń konwersyjnych budzi jednak wiele kontrowersji, bo dotyka takich kwestii, jak podawanie sugestii, możliwość symulacji objawów, by np. uniknąć kary, albo przyczyn jatrogennych, a więc niekompetencja leczenia mylnie zdiagnozowanych zaburzeń.

Dodatkowo, zaburzenia dysocjacyjne, które angażują nieświadome procesy, mogą być formą obrony jednostki przed stresem, a więc wynikać z przyczyn społeczno-kulturowych. Dysocjacja staje się wówczas kulturowo uwarunkowaną reakcją adaptacyjną. Człowiek może częściowo lub nawet całkowicie funkcjonować w oparciu o odrębne systemy tożsamości. Model psychoterapii zaburzeń dysocjacyjnych koncentruje się na zapobieganiu dalszej fragmentacji tożsamości, przepracowaniu konfliktu, pracy w zakresie kompensacji pseudoprzystosowawczych strategii dysocjacyjnych i integracji osobowości. Należy pamiętać, że wszystkie typy stanów konwersyjnych mają tendencję do ustępowania po kilku tygodniach i miesiącach, szczególnie gdy ich początek był związany z urazowym wydarzeniem życiowym. Jednak stany dysocjacyjne trwające dłużej niż 1-2 lata przed pierwszym kontaktem z psychiatrą często są oporne na terapię. Objawy fugi dysocjacyjnej najczęściej ustępują samoistnie i natychmiastowo. Rzadko pojawiają się ponownie. Jeżeli już stosuje się leczenie, to jest to najczęściej hipnoza i psychoterapia.

3. Objawy fugi dysocjacyjnej

Niemal każdy jest w stanie przypomnieć sobie taką sytuację w życiu, w której doświadczył jakiegoś szoku czy traumy. W pierwszych chwilach doświadczamy ogromnego niedowierzania, robi nam się „ciemno przed oczami”, zaprzeczamy, że przykra sytuacja stała się naszym udziałem. Można powiedzieć, że nasza świadomość w pewnym sensie ucieka od traumatycznego doświadczenia, oddziela się od niego, czyli dysocjuje się. Nasz mózg dysponuje jednak o wiele bardziej skomplikowanymi procesami charakteryzującymi się ucieczką świadomości od doświadczanej traumy. Takim przykładem jest właśnie fuga dysocjacyjna.

Fuga (wł. ucieczka) dysocjacyjna lub fuga psychogenna to zaburzenie psychiczne z grupy dysocjacyjnych polegające na nagłej, głębokiej niepamięci połączonej z podróżowaniem do jakiegoś celu, nawet daleko od domu. W tym czasie osoba ma pełną niepamięć własnej przeszłości, nie wie kim jest, gdzie mieszka i jest tego zupełnie nieświadoma. Kierunek tak zorganizowanej podroży może dotyczyć miejsc wcześniej znanych i znaczących emocjonalne, a w innych przypadkach – zupełnie nowych i odległych. Kolejnym dość częstym objawem jest przybieranie nowej tożsamości. Zachowanie w czasie trwania tego zaburzenia dla ludzi nie znających tej osoby wydaje się zupełnie prawidłowe.

Chory dba o siebie (jedzenie, mycie się itp.), potrafi rozmawiać z ludźmi, załatwiać rożne sprawy, jak kupowanie biletów, benzyny, pytanie o drogę, zamawianie posiłków. Zaburzenie może trwać przez okres do kilku godzin lub dni, ale znane są przypadki nawet kilkunastoletnich podroży w pełnej niepamięci. O zjawisku fugi dysocjacyjnej mówimy tylko wtedy, gdy jej przyczyną jest jakiś uraz psychiczny. Oznacza to, że poprzedza ją jakieś ciężkie przeżycie, po czym człowiek traci pamięć na czas trwania fugi.

Zjawisko podobne do fugi może występować w rożnych zaburzeniach organicznych mózgu, np. w zespole Alzheimera chory też może udawać się w wędrówki, ale nie są one celowe ani sensowne – są objawem stopniowego zaniku funkcji poznawczych. Podobne objawy jak fuga mają też miejsce w przypadku osób cierpiących na padaczkę skroniową, jednak nie następuje tu przybranie nowej tożsamości przez chorego, a podroż i działanie jest mniej celowe i fragmentaryczne.

Fuga dysocjacyjna może też się pojawiać w przebiegu znacznego nadużywania alkoholu lub gdy występują zaburzenia osobowości typu borderline, histeryczne i schizoidalne. Znane są też przypadki, że ktoś symulował objawy zaburzeń psychicznych, aby odnieść jakieś korzyści lub uniknąć odpowiedzialności. Odróżnienie prawdziwej fugi dysocjacyjnej od symulacji może być trudne i wymaga zastosowania szeregu testów i odpowiednich technik oceny wiarygodności.

4. Mechanizmy obronne a choroby psychiczne

Mechanizmy obronne to nasze naturalne strategie umysłu mające za zadanie chronić nas przed trudnymi, ciężkimi, nieakceptowanymi dla nas doświadczeniami. Jest wiele rodzajów mechanizmów obronnych, np. wyparcie, czyli całkowite „zapomnienie” o czymś, co dla nas trudne. Co ważne, mechanizmy obronne działają nieświadomie. Oznacza to, że nie zdajemy sobie sprawy, kiedy ich używamy. Na co dzień każdy używa mechanizmów obronnych.

Dysocjacja to mechanizm obronny, który uaktywnia się w przypadku bardzo traumatycznych, ciężkich urazów psychicznych takich, jak wojna, katastrofa, maltretowanie, wykorzystywanie seksualne. Wiadomo, że każdy ma jakiś naturalny próg odporności na doznawane urazy. W przypadku, gdy ten próg zostaje przekroczony i człowiek jest skrajnie wyczerpany psychicznie, nasza podświadomość „chwyta się” wszelkich możliwych strategii obronnych.

Fuga dysocjacyjna jest właśnie objawem rozszczepienia pamięci po ciężkiej traumie. Oznacza to, że człowiek w przenośni i dosłownie pozostawia za sobą przeszłość i nie pamięta jej. W ten sposób psychika chroni się przed złą przeszłością, aby już więcej nie cierpieć. Oczywiście, w tym przypadku mechanizm tworzy patologiczny objaw amnezji połączonej z celowym podróżowaniem.

5. Kto cierpiał na zaburzenia dysocjacyjne?

Jody Roberts, amerykańska reporterka, która zaginęła w 1985 roku. Została odnaleziona 12 lat później na odległej Alasce w miasteczku Sitka, gdzie żyła pod nazwiskiem Jane Dee Williams. Po jej odnalezieniu początkowo podejrzewano symulację, lecz ostatecznie stwierdzono, że najprawdopodobniej cierpiała na fugę dysocjacyjną.

Hannah Upp, nauczycielka z Nowego Jorku, zaginęła 28 sierpnia 2008 roku. Odnaleziono ją 19 dni później w okolicach nowojorskiego portu Harbor. Okazało się, że zupełnie nie pamiętała, jak się tam znalazła. Zdarzenie zostało zdiagnozowane jako fuga dysocjacyjna.

Agatha Christie, angielska pisarka, zaginęła 3 grudnia 1926 roku. Odnalazła się 11 dni później w hotelu w miejscowości Harrogate. Nie pamiętała, co się działo w ani jednym z 11 dni z tego okresu.

Bibliografia

  • Jarema M., Psychiatria w praktyce, Medical Education, Warszawa 2011, ISBN 978-83-62510-06-1.
  • Jarema M., Rabe-Jabłońska J., Psychiatria, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2011, ISBN 978-83-200-4180-4.
  • Klimasiński K., Elementy psychopatologii i psychologii klinicznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000, ISBN 83-233-1414-4.
  • Sidorowicz S., (red.), Psychiatria kliniczna, Urban & Partner, Wrocław 2004, ISBN 83-89581-95-7.
Komentarze
zapytaj lekarza

za darmo

  • Odpowiedź w 24 godziny
  • Bez żadnych opłat
  • Lekarze, psychologowie, dietetycy

lekarzy jest teraz online

0/500

Parapsychologia - najnowsze pytania

Dyskusje na forum

Artykuły Parapsychologia
Parapsychologia

Jak medytować?

Medytacja to jeden z najlepszych i najszybszych sposobów na pozbycie się codziennego napięcia psychicznego i osiągnięcie stanu pełnego rozluźnienia. Techniki relaksu, takie jak medytacja, skutecznie obniżają stres, a równocześnie są nieszkodliwe dla...

Parapsychologia

Medytacja transcendentalna

Medytacja transcendentalna to tak naprawdę każda forma medytacji, która ma doprowadzić do rozumienia siebie jako nieodłącznej części świata. Medytowanie nie musi być formą samodoskonalenia uznawaną przez religie takie, jak buddyzm, hinduizm czy taoizm.

Parapsychologia

Trening autogenny

Trening autogenny Schultza to wewnętrzna medytacja, nakierowana na leczenie wielu dolegliwości psychosomatycznych, nerwic, nadpobudliwości, zaburzeń hormonalnych, foniatrycznych czy neurologicznych. Taka medytacja to przede wszystkim autosugestia, czyli...

Parapsychologia

Przepowiadanie przyszłości

Karty tarota są narzędziem przepowiadania przyszłości i odkrywania tajników przeznaczenia. Dla niektórych są sposobem rozwiązywania niektórych życiowych problemów. Obecne, znane karty pochodzą z XV wieku. Wróżenie z kart zwane jest kartomancją lub...

Parapsychologia

Umysł człowieka - nierozwiązana zagadka

Umysł człowieka - nierozwiązana zagadka

Umysł człowieka to niezwykle skomplikowany mechanizm. Badania nad nim trwają od wieków, jednak nadal nie wszystkie jego aspekty zostały dogłębnie poznane. Wiedza przeciętnego człowieka na ten temat jest niewielka. Jednak na pewne pytania nie potrafią...

Parapsychologia

Medytacja zen

Rodzaje medytacji to przede wszystkim zazen, czyli podstawowa forma medytacji stosowana w tej religii lub filozofii (nie ma co do tego zgodności, nawet wśród osób praktykujących zen). Techniki relaksu, które powstały na Dalekim Wschodzie, są obecnie wciąż...

Parapsychologia

Świadomy sen

Świadomy sen (ang. Lucid Dream, w skrócie LD) inaczej określa się jako sen jasny, sen wiedzy albo sen przejrzysty. Jest to po prostu sen, w którym człowiek ma świadomość, że śni. Osoba posiada kontrolę nad treścią snu, zachowuje klarowność myślenia i ma...

Parapsychologia

Deja vu

Termin „déjà vu” z języka francuskiego oznacza „już widziane” i jest to odczucie, że sytuacja przeżywana w danej chwili już się wydarzyła w przeszłości, ale z jednoczesnym przeświadczeniem, że to niemożliwe. Deja vu...

Parapsychologia

Śmierć mózgowa

Termin „śmierć mózgu” definiuje się jako nieodwracalną i całkowitą utratę funkcji mózgu, w tym także śmierć pnia mózgu, chociaż tętno może być wyczuwalne. Wykazanie śmierci mózgu jest przyjętym kryterium ustalenia faktu i czasu zgonu. Do końca...

Parapsychologia

Śpiączka

Słowo „śpiączka” pochodzi od greckiego słowa „koma” – głęboki sen. Śpiączka jest to brak świadomości siebie samego oraz otoczenia i objawia się niemożnością reagowania na bodźce zewnętrzne. Śpiączka może mieć różne nasilenie.

lekarzy jest teraz online

Zapytaj lekarza
zapytaj lekarza

za darmo

  • Odpowiedź w 24 godziny
  • Bez żadnych opłat
  • Lekarze, psychologowie, dietetycy

lekarzy jest teraz online

0/500