Żylaki odbytu

Żylaki odbytu określa się również terminami: hemoroidy, krwawnice i guzki krwawnicze. Występują u każdego człowieka jako anatomiczne struktury naczyniowe położone w kanale odbytu. Bywają jednak bardzo często przyczyną różnych objawów chorobowych, do których zalicza się: krwawienie z odbytu, świąd w odbycie, wypadanie guzków krwawniczych i ból związany z tworzeniem się w nich zakrzepów. Żylaki odbytu powstają z poszerzonych splotów żył okołoodbytniczych.

Co to są hemoroidy?

Guzki krwawnicze to poszerzone żyły odbytu lub odbytnicy. Są położone podśluzówkowo w dolnej części odbytnicy oraz w kanale odbytu. W zależności od ich umiejscowienia wyróżnia się żylaki zewnętrzne oraz żylaki wewnętrzne. Oba rodzaje żylaków często współistnieją ze sobą. Wewnętrzne żylaki odbytu pokryte są błoną śluzową odbytnicy pozbawioną unerwienia bólowego. Dlatego też rozwojowi tego typu żylaków rzadko towarzyszy ból. Hemoroidy zewnętrzne wywołane są przez pofałdowanie skóry w okolicach odbytu. Położone są pod błoną śluzową kanału odbytu zwaną anodermą. Anoderma posiada bogate unerwienie bólowe, dlatego żylakom zewnętrznym często towarzyszy ból. Ten typ żylaków jest charakterystyczny dla osób pracujących w pozycji siedzącej.

Okołoodbytnicze fałdy skórne spostrzegane u chorych z chorobą hemoroidalną bywają czasami rozpoznawane jako zewnętrzne żylaki odbytu, podczas gdy są one pozostałością po zakrzepach powstających w zewnętrznych żylakach odbytu lub następstwem rozciągnięcia i uszkodzenia skóry odbytu, związanym z wypadaniem guzków krwawniczych. Pomiędzy wewnętrznymi i zewnętrznymi żylakami odbytu istnieją liczne połączenia żylne. Krew z żylaków odbytu odpływa do żyły głównej dolnej.

Podział wewnętrznych żylaków odbytu:

• stopień I – hemoroidy widoczne jedynie w badaniu anoskopowym,
• stopień II – hemoroidy wypadające z kanału odbytu w trakcie parcia i samoistnie powracające do normalnej pozycji po jego zakończeniu,
• stopień III – hemoroidy wypadające z kanału odbytu w trakcie parcia i wymagające odprowadzenia przez chorego do normalnej pozycji,
• stopień IV – hemoroidy nieodprowadzalne ze skłonnością do przekrwienia, obrzęków, zakrzepów i martwicy.

Powikłania i przyczyny powstawania żylaków odbytu

Do najczęstszych powikłań żylaków odbytu należą:

• niedokrwistość (anemia) w wyniku niedoboru żelaza w przypadkach ze znacznym krwawieniem,
• zakrzepy w świetle żylaka powodujące silne dolegliwości bólowe,  
• infekcje bakteryjne lub owrzodzenia guzka krwawniczego.

Za podstawowe przyczyny powstawania wewnętrznych żylaków odbytu uważa się: zaawansowany wiek, stosowanie środków przeczyszczających, biegunki, ciążę, seks analny, choroby wątroby, nadciśnienie wrotne, guzy miednicy, siedzący tryb życia, otyłość, dietę z małą ilością błonnika, częste parcie na stolec i zaparcia.

Powszechnie przyjmuje się trzy teorie powstawania hemoroidów:

1. Wraz z wiekiem dochodzi do zanikania tkanki łącznej odpowiedzialnej za właściwe umocowanie hemoroidów do leżących głębiej mięśni zwieraczy odbytu; luźno położone hemoroidy zaczynają uwypuklać się do kanału odbytu i sprzyjać stopniowemu rozwojowi choroby.
2. Wzrost napięcia lub przerost mięśnia zwieracza wewnętrznego odbytu powoduje rozwój objawowych hemoroidów. W trakcie parcia dochodzi do rozciągania splotów żylnych tworzących hemoroidy w obecności nierozciągliwego mięśnia zwieracza.   
3. Przyczyną powstawania hemoroidów może być obrzęk i nadmierny napływ krwi do splotów żylnych tworzących żylaki wewnętrzne. Potwierdza to fakt zanikania hemoroidów po zamknięciu tętniczek doprowadzających krew.   

Objawy żylaków odbytu

Pacjenci z żylakami odbytu najczęściej skarżą się na krwawienia w trakcie oddawania stolca, wypadanie żylaków, ból związany z powstawaniem zakrzepów w żylakach, świąd odbytu oraz trudności w utrzymaniu higieny osobistej. Krwawienie z odbytu występuje w czasie defekacji. Świeża, czerwona krew pojawia się na stolcu lub jest widoczna na papierze toaletowym. W niektórych przypadkach dochodzi do intensywnego krwawienia. Częstym objawem hemoroidów jest podrażnienie lub swędzenie odbytu i otaczającej go skóry.

Ból towarzyszący hemoroidom może być następstwem zakrzepów powstających w żylakach. Zakrzep rozciąga błonę śluzową odbytnicy lub odbytu i wywołuje stan zapalny. Powoduje to nagły, przeszywający ból w odbycie, trwający od kilkunastu godzin do kilku dni. Zakrzepnięty żylak zewnętrzny jest dobrze widocznym, granatowym, owalnym, bolesnym guzkiem wyczuwalnym przez chorego przy wejściu do kanału odbytu. Występowanie różnych objawów chorobowych w kanale odbytu nie pozwala na jednoznaczne postawienie rozpoznania hemoroidów bez dokładnego badania proktologicznego. Zbliżone objawy mogą powodować: szczelina odbytu, kłykciny kończyste, wypadanie odbytnicy, rak odbytu, choroba Crohna lub wrzodziejące zapalenie jelita grubego.

Diagnostyka żylaków odbytu

Podstawowe znaczenie w rozpoznaniu żylaków odbytu ma prawidłowo zebrany wywiad z chorym. Niezbędne jest również wykonanie palcem podstawowego badania odbytu, kanału odbytu i bańki odbytnicy (łac. per rectum).

Czy leczenie hemoroidów jest bolesne?

Sposób leczenia żylaków odbytu zależy od stopnia zaawansowania choroby.... »

• Anoskopia – służy do wziernikowania kanału odbytu (łac. anus) i końcowego odcinka odbytnicy. Wziernik posiada długość 10 cm. Badanie pozwala na dokładną ocenę kanału odbytu, stopnia zaawansowania żylaków odbytu, ich przekrwienia lub stanu zapalnego. Anoskopia jest wykorzystywana jako podstawowe badanie proktologiczne u chorych z postawioną diagnozą żylaków odbytu. Służy głównie do oceny skuteczności prowadzonego leczenia proktologicznego. Jest to badanie niesprawiające chorym bólu.
• Rektoskopia – służy do wziernikowania odbytnicy (łac. rectum). Wziernik posiada długość 20 cm. Jest to podstawowe badanie, które wykonuje się u chorych zgłaszających się do proktologa z krwawieniem „świeżą krwią” z żylaków odbytu. Badanie pozwala wykluczyć inne przyczyny krwawienia z odbytu, położone głębiej, w odbytnicy (rak odbytnicy, polipy lub wrzodziejące zapalenie jelita grubego). Badanie pozwala również na ocenę żylaków odbytu i miejsca ich krwawienia. Trwa około 10-15 minut. Większość chorych w trakcie rektoskopii odczuwa dyskomfort lub ból w podbrzuszu. Dolegliwości ustępują zaraz po zakończeniu badania.
• Sigmoidoskopia – służy do wziernikowania odbytnicy i esicy (łac. sigma). Wziernik posiada długość minimalną 30 cm. W sigmoidoskopii wykorzystuje się endoskopy elastyczne i sztywne. W odcinku jelita, do 30 cm od odbytu, objętym badaniem sigmoidoskopowym, stwierdza się najczęstsze występowanie nowotworów jelita grubego. Badanie to pozwala wykluczyć inne niż żylaki odbytu przyczyny krwawienia. Czas trwania sigmoidoskopii i związane z nią dolegliwości są zbliżone do opisanych powyżej.
• Kolonoskopia – służy do badania całego jelita grubego (łac. colon). Kolonoskopia jest zalecana u chorych z krwawieniem z odbytu, którzy ukończyli 50. rok życia. Chorzy poniżej 50. roku życia powinni mieć wykonane badanie endoskopowe całego jelita grubego w przypadku obciążenia rodzinnego (choroba nowotworowa jelita grubego lub częste inne nowotwory występujące w rodzinie chorego). Kolonoskopia jest również zalecana w profilaktyce raka jelita grubego u osób zdrowych, które ukończyły 50. rok życia. Wykonanie kolonoskopii trwa od 30 do 45 minut. Badaniu towarzyszą wyraźne dolegliwości bólowe, dlatego też jest coraz częściej wykonywane w krótkotrwałym znieczuleniu ogólnym.

Leczenie żylaków odbytu

Podstawowym sposobem leczenia choroby hemoroidalnej jest postępowanie zachowawcze. W razie braku poprawy konieczne jest zastosowanie chirurgicznych metod małoinwazyjnych lub w niektórych przypadkach leczenie operacyjne. Celem leczenia zachowawczego jest wyeliminowanie przyczyn powstawania choroby hemoroidalnej (zaparcia, nadmierne parcie na stolec, niewłaściwa dieta, siedzący tryb życia) oraz likwidacja objawów choroby (krwawienie, świąd, ból, trudności w utrzymaniu higieny osobistej).

Do najczęściej stosowanych w leczeniu zachowawczym preparatów proktologicznych zalicza się maści, czopki, żele, nasiadówki, środki zmiękczające stolec. Preparaty te są szczególnie przydatne w ostrym okresie choroby, gdy występuje nasilony świąd, krwawienie i poczucie dyskomfortu. Mają one działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe, łagodzą świąd, zwiększają napięcie ściany naczyń włosowatych i zmniejszają ich przepuszczalność, hamują przekrwienie towarzyszące zaostrzeniu choroby. Miejscowe preparaty proktologiczne powinny być stosowane jedynie w okresie zaostrzenia objawów choroby i nie dłużej niż 7 do 10 dni.

W przypadku niepowodzenia opisanych powyżej sposobów postępowania, konieczne może się okazać leczenie operacyjne. Wykonywane są zabiegi chirurgiczne, takie jak: zaciśnięcie hemoroidów za pomocą specjalnych gumowych opasek zakładanych u ich podstawy, skleroterapia/obliteracja (wstrzyknięcie do wnętrza żylaków substancji powodującej ich zarastanie), zabiegi kriochirurgiczne (zamrożenie żylaków ciekłym azotem), koagulacja (wypalenie żylaków laserem lub promieniowaniem podczerwonym) oraz haemoroidektomia, czyli operacyjne wycięcie guzków krwawniczych.