Atakuje jelita i układ nerwowy. Winien niedobór jednej witaminy

Witamina B3 (niacyna) występuje w :organizmie w dwóch formach; jako kwas nikotynowy, oraz nikotynamid, nazywany też niacynamidem. Z obu tych form powstają dwa ważne związki o skrótach NAD oraz NADP, które działają jak transportery elektronów w procesie pozyskiwania energii z białek, tłuszczów i węglowodanów. Związki te biorą udział w ponad 400 reakcjach metabolicznych - od oddychania komórkowego po naprawę uszkodzonego DNA.

Ponieważ witamina B3 rozpuszcza się w wodzie, organizm nie potrafi jej magazynować. Jej zapasy szybko się wyczerpują, dlatego tak ważne jest regularne dostarczanie jej wraz z pożywieniem.

W przeciwieństwie do wielu innych mikroelementów, część zapotrzebowania na witaminę B3 organizm potrafi pokryć samodzielnie. Wytwarza ją z tryptofanu - aminokwasu dostarczanego wraz z białkiem. Przelicznik nie jest jednak wysoki: z około 60 mg tryptofanu powstaje zaledwie 1 mg niacyny.

Do przekształcenia potrzebne są też inne składniki, głównie witamina B6, witamina B2 oraz żelazo. Kiedy brakuje białka lub wymienionych mikroskładników, ciało traci zdolność własnej produkcji. To pokazuje, że skrajny niedobór niacyny jest często efektem ogólnego, głębokiego niedożywienia.

Pelagrę opisuje się skrótem czterech angielskich słów zaczynających się na literę D.

• Pierwsze to dermatitis, czyli symetryczne zapalenie skóry, nasilające się pod wpływem słońca.
• Drugie to diarrhea (biegunka), która wyniszcza organizm i utrudnia wchłanianie składników odżywczych.
• Trzecie to dementia (otępienie), które objawia się dezorientacją, stanami lękowymi i zaburzeniami pamięci.
• Czwarte - death - oznacza śmierć w przypadku braku diagnozy i leczenia.

Objawy rozwijają się najczęściej w tej kolejności, choć nie u każdego chorego pojawiają się wszystkie. U niektórych pacjentów cierpi głównie skóra i jelita, a zmiany w zachowaniu są trudne do zaobserwowania.

Zmiany skórne w pelagrze (historycznie zwanej rumieniem lombardzkim) pojawiają się symetrycznie i dotyczą części odsłoniętych, wystawionych na działanie słońca. Brak niacyny upośledza naprawę komórek skóry uszkodzonych przez promieniowanie UV. Objawy, początkowo przypominające oparzenie słoneczne, obejmują dekolt, dłonie, przedramiona i twarz, gdzie skóra czerwienieje, ciemnieje, łuszczy się i grubieje.

Charakterystyczne pasmo zmian wokół szyi, przypominające kolię, opisał hiszpański lekarz Gaspar Casal w osiemnastym wieku - stąd wzięła się właśnie nazwa naszyjnik Casala.

Kukurydza naturalnie zawiera niacynę, jednak występuje ona w postaci związanej (niacytyna), która jest całkowicie nieprzyswajalna dla ludzkiego układu pokarmowego. Dodatkowo ziarno kukurydzy ma bardzo mało tryptofanu, dlatego organizm nie wytworzy niacyny samodzielnie. Dieta oparta głównie na kukurydzy podwójnie naraża ciało na niedobory.

Rozwiązaniem okazała się nixtamalizacja - proces moczenia i gotowania ziaren w alkalicznym roztworze (np. wodzie z dodatkiem popiołu lub wapna). Taki prosty zabieg uwalnia zablokowaną niacynę i udostępnia ją organizmowi. Ludy Ameryki Środkowej stosowały tę metodę, dlatego pelagra ich omijała mimo diety głównie kukurydzianej. Choroba wybuchała tam, gdzie kukurydzę jadano bez tej obróbki.

W krajach rozwiniętych pelagra występuje rzadko, ale wciąż pojawia się jako wtórny skutek innych problemów zdrowotnych. Najczęstszą przyczyną jest uzależnienie od alkoholu, który osłabia wchłanianie witamin z grupy B. Do choroby prowadzą też zaburzenia wchłaniania w jelitach, na przykład przy chorobie Leśniowskiego-Crohna lub po operacjach bariatrycznych. Zagrożone są też osoby z anoreksją oraz skrajnie monotonną dietą.

Rzadsze, medyczne przyczyny pelagry obejmują:

• Zespół rakowiaka – guz neuroendokrynny, który zużywa zapasy tryptofanu do produkcji serotoniny, odcinając organizm od bazy do syntezy niacyny.
• Chorobę Hartnupów – rzadką wadę genetyczną upośledzającą transport tryptofanu.
• Farmakoterapię – ryzyko niedoborów podnoszą niektóre leki, w tym izoniazyd stosowany w leczeniu gruźlicy.

Najbogatszym źródłem witaminy B3 są produkty białkowe pochodzenia zwierzęcego. Porcja 100 g tuńczyka dostarcza nawet 20 mg niacyny, pierś kurczaka oraz indyka, a wątróbka kilkanaście miligramów. Wśród produktów roślinnych wyróżniają się orzeszki ziemne, nasiona słonecznika, rośliny strączkowe oraz produkty pełnoziarniste.

Dobowe zapotrzebowanie na niacynę wynosi średnio 16 mg dla dorosłych mężczyzn i 14 mg dla kobiet (wliczając w to syntezę z tryptofanu). Warto pamiętać, że witamina ta dobrze znosi gotowanie i pieczenie, więc obróbka cieplna mocno jej nie niszczy. Część przechodzi do wody podczas gotowania, dlatego wywar z gotowania roślin warto wykorzystać np. na sos.

Pelagra to dowód, że jeden brakujący składnik wystarczy, aby rozbroić skórę, jelita oraz mózg. Dobra wiadomość jest taka, że po uzupełnieniu niacyny objawy pelagry zwykle szybko ustępują, często już w ciągu kilku dni, choć pełna rekonwalescencja w przewlekłych przypadkach może potrwać dłużej. Najlepszą ochroną jest zróżnicowana dieta z białkiem oraz produktami pełnoziarnistymi.

Źródła:

1. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK526107/
2. Oregon State University, https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/niacin
3. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7490128/
4. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7604815/
5. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9345839/
6. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557728/