Celiakia - objawy i przyczyny, rodzaj, diagnostyka i leczenie

Celiakia (inaczej choroba glutenowa, choroba trzewna) jest to schorzenie związane z nietolerancją frakcji białek zawartych w ziarnach: pszenicy (gliadyna), jęczmienia (hordeina), żyta (sekalina) i owsa (awenina), które noszą wspólną nazwę glutenu. Jego szkodliwość zależy od struktury, czyli od sekwencji zawartych w nim aminokwasów. W przebiegu celiakii prowadzi to do zaniku kosmków jelitowych, przez co jelito cienkie nie jest w stanie spełniać swojej funkcji. Celiakię u dzieci wykrywa się między 2, a 4 rokiem życia, a nawet później. Objawy celiakii u dorosłych występują najczęściej jako powikłanie po innych chorobach.

Zobacz film: "Jakie są objawy celiakii?"

spis treści

1. Celiakia - charakterystyka

W 1888 roku angielski pediatra Saumel Gee stworzył szczegółowy opis celiakii. Wedłeg niego choroba ta była przewlekłą niestrawnością, występującą najczęściej u dzieci między 1 a 5 rokiem życia, zaś sposobem leczenia tej przypadłości uznał unikanie w pożywieniu skrobi.

W czasie drugiej wojny światowej angielscy i holenderscy lekarze zaważyli, że dzieci cierpiące na tą chorobę, które nie spożywały produktów zbożowych (z braku mąki i chleba), doznały poprawy klinicznej. Wszystko to wpłynęło na aktualną do dnia dzisiejszego teorię, że czynnikiem wyzwalającym objawy celiakii jest gluten czyli białko zbóż.

Mimo, iż celiakia (inaczej choroba glutenozależna lub trzewna) jest w powszechnej opinii uznawana za chorobę dzieci, mnóstwo jej przypadków jest diagnozowanych u osób dorosłych, a nawet w wieku podeszłym.

Choroba glutenozależna zwykle ujawnia się w okresie dzieciństwa, jednak nie jest to regułą. Zdarzają się przypadki pojawienia się celiakii w życiu dorosłym, między 35. a 55. rokiem życia, częściej (nawet dwukrotnie) u kobiet. Może rozwijać się bezobjawowo i dowiadujemy się o niej przypadkiem lub nie wiemy o niej wcale.

Według badań, 30% dorosłych osób, u których stwierdzono celiakię, w początkowych latach życia przeszło postać łagodną tej choroby, lecz nie została ona wtedy rozpoznana.

2. Celiakia - przyczyny

Celiakia jest chorobą o nieustalonej etiologii, a jej wystąpienie wyjaśnia kilka hipotez tłumaczących mechanizm prowadzący do uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego. Celiakia jest zatem schorzeniem, którego nie powiniśmy bagatelizować, gdyż może doprowadzić do poważnych problemów ze zdrowiem. Chorych na celiakię może być więcej, gdyż choroba nie daje jednoznacznych objawów. Jakie mogą być przyczyny celiakii?

2.1. Celiakia - teoria toksyczna

Jedna z przyczyn celiakii jest rozpatrywana według teorii toksycznej. Hipotezą tej teorii jest istnienie zaburzeń enzymatycznych, tzw. dysenzymatozy, która odpowiedzialna jest za nieprawidłowe trawienie glutenu. Ten w swojej formie nierozłożonej wykazuje działanie toksycznie na enterocyty (komórki jelitowe).

O immunologicznym podłożu celiakii świadczy produkcja przez organizm przeciwciał przeciwgliadynowych (wykrywanych w badaniu krwi) oraz obecność w błonie śluzowej jelita cienkiego nacieków limfocytarnych z przewagą komórek T.

2.2. Celiakia- teoria autoagresji

Celiakia może być także efektem autoagresji organizmu. Autoagresja jest to zjawisko polegające na zaistnieniu odpowiedzi immunologicznej przeciwko własnym, prawidłowym komórkom organizmu. W surowicy chorego na celiakię wykrywane są specyficzne przeciwciała, np. IgA-EMA, IgA-ARA, współistniejące z innymi chorobami autoagresyjnymi, np. z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, toczniem układowym, sarkoidozą.

Dieta bezglutenowa (prezentacja edukacyjna)
Dieta bezglutenowa (prezentacja edukacyjna) [16 zdjęć]

Co to jest dieta bezglutenowa? Gluten to szczególny rodzaj białka, znajdującego się w pszenicy, życie...

zobacz galerię

2.3. Celiakia - teoria dziedziczna

Autoagresja i teoria toksyczna to nie jedyne przyczyny celiakii. Celiakia może mieć również inne źródło. Na rozwój celiakii mają wpływ także predyspozycje genetyczne. Zostało wykazane istnienie ścisłego związku między celiakią, a antygenami zgodności tkankowej HLA-DR3 i/lub DR7, DC3, HLA-B8.

Dzięki stałym postępom badań i obserwacji klinicznych wiemy dziś, że celiakia jest nie tylko chorbą jelit, ale też całego ustroju. Wywołana jest przez genetycznie uwarunkowaną nieprawidłową odpowiedź immunologiczną organizmu na spożywany gluten. Rozwój choroby jest więc wynikiem współdziałania czynników immunologicznych, genetycznych, oraz środowiskowych.

Istotę choroby stanowi więc nietolerancja białka zbóż - glutenu. Od jego zawartości zależy wartość wypiekowa mąki - im większe stężenie glutenu, tym dana mąka jest bardziej wartościowa dla piekarzy.

3. Celiakia - objawy

Objawy związane z celiakią będą również widoczne w badaniu endoskopowym. Ponadto takie badanie pozwoli na pobranie wycinka ściany jelita. W tym badaniu u większości osób z celiakią można zauważyć zanik kosmków jelitowych. Bardzo często z celiakią jest też związany stan zapalny błony śluzowej jelita.

4. Celiakia - rodzaje

Ze względu na rodzaj pojawiających się w związku z celiakią objawów, możemy podzielić ją na 3 formy: klasyczną, niemą i ukrytą, późno ujawniającą się.

4.1. Celiakia - klasyczna (aktywna)

W obrazie klinicznym, objawy celiakii u dorosłych i dzieci to np. brak łaknienia, a co za tym idzie, niedożywienie, wyniszczenie, biegunka, powiększenie obwodu brzucha, zmiany w zachowaniu dziecka. Jako następstwo zaburzeń we wchłanianiu i trawieniu u osób z celiakią występują: niedokrwistość z niedoboru żelaza, niedobory białka, kwasu foliowego, niedobory witamin, wtórna nietolerancja dwucukrów a także alergia na pokarmy.

Nieodpowiednio leczona celiakia lub późno zaczęte leczenie powoduje objawy przewlekłego niedożywienia, a dokładniej niedoboru wzrostu, opóźnienia wieku kostnego, skrzywienia kręgosłupa, niedokrwistości niedobarwliwej, zanikowego nieżytu żołądka, krzywicy. U osób z celiakią mogą pojawić się także zmiany skórne, opóźnienia pokwitania, zaburzenia emocjonalnego (drażliwość, trudności w skupieniu, apatia). Klasyczna postać celiakii stanowi obecnie tylko 30 proc. wszystkich przypadków schorzenia.

4.2. Celiakia bezobjawowa (niema)

Celiakia może również przebiegać bezobjawowo. Wówczas mówimy o celiakii niemej. Celiakia niema rozpoznawana jest u osób, u których nie obserwuje się podstawowych klinicznych objawów celiakii, natomiast występują typowe zmiany zanikowe jelita, potwierdzone badaniami laboratoryjnymi.

Celiakia (prezentacja edukacyjna)
Celiakia (prezentacja edukacyjna) [5 zdjęć]

Zdrowy układ pokarmowy Zadaniem układu pokarmowego jest pobieranie pokarmów i wody, trawienie i przyswajanie...

zobacz galerię

Objawami wskazującymi na celiakię, które są wskazaniem do wykonania badania przesiewowego są:

4.3. Celiakia - ukryta

U niektórych osób z celiakią pierwsze objawy mogą pojawić się znacznie później i mogą być związane z zupełnie innymi przyczynami, niż te wymienione powyżej. Celiakia potencjalnie istnieje, ale brak jest występowania jakichkolwiek klinicznych objawów celiakii oraz zmian w obrębie jelita cienkiego.

W niektórych okolicznościach, takich jak, np. zakażenie przewodu pokarmowego, zabiegi operacyjne, ciąża, stres, wzrost spożycia glutenu, może dojść do wystąpienia objawów celiakii i ujawnienia się choroby. Celiakia może zatem mieć przyczynę nie związaną z teorią autoagresji, teorią toksyczną jak również z teorią dziedziczenia.

Oto 6 objawów, które powiedzą ci, że nie tolerujesz glutenu!
Oto 6 objawów, które powiedzą ci, że nie tolerujesz glutenu! [5 zdjęć]

W ostatnim czasie wiele słyszy się na temat glutenu. Pojawia się coraz więcej przepisów na dania bez...

zobacz galerię

5. Celiakia - kto choruje

Jak juz wcześniej wspomniano, kobiety zapadają na celiakię nawet dwa razy częściej niż mężczyźni. Bardziej narażeni na tę chorobę są też mieszkańcy krajów, gdzie podstawowym produktem spożywczym są zboża. Po badaniach u dawców krwi w Stanach Zjednoczonych okazało się, że bezobjawowa celiakia występuje od 1 do 3 przypadków na 100 mieszkańców. Według szacunków około 1% populacji choruje na celiakię, zaś na jednego pacjenta z rozpoznaniem tej choroby, przypada w Europie od 7 do 10 niezdiagnozowanych przypadków.

Można wnioskować, że w Polsce na chorobę trzewną zapada około 400 tysięcy osób, a tylko 3-5% ma tego świadomość. Jest to porównywane do góry lodowej, gdzie rozpoznane przypadki stanowią jej wierzchołek, a zdecydowana większość to nierozpoznane przypadki celiakii.

Dość często zdarza się występowanie celiakii u chorych na cukrzycę typu I, z zespołami uwarunkowamymi genetycznie (np. zespół Downa) lub z chorobami autoimmunologicznymi. Ryzyko zachorowania zwiększa się także, jeśli w rodzinie były przypadki rozpoznanej choroby glutenozależnej.

Dowodem na wpływ genetyki na rozwój celiakii jest także fakt, że 3/4 przypadków celiakia dotyczy obydwojga jednojajowych bliźniąt (identycznych pod genetycznym względem), zachorowania występują zazwyczaj u osób posiadających określone antygeny zgodności tkankowej, związane ściśle z czynnością układu immunologicznego.

6. Celiakia u dzieci

W przypadku dzieci, prościej jest ustalić związek między spożywaniem produktów z glutenem a dolegliwościami, gdyż dzieciom pokarmy wprowadza się stopniowo. Dzieci chorujące na celiakię ponad to mają typowe objawy tej choroby, czyli:

  • wymioty,
  • wzdęcia,
  • biegunki,
  • charakterystyczna postawa ciała - opuszczone ramiona i pośladki, powiększony brzuch,
  • bladość,
  • rozdrażnienie,
  • powolny wzrost,
  • powolny przyrost masy ciała.

Dzieci po przejściu na dietę bezglutenową szybciej dochodzą do zdrowia niż osoby dorosłe i ich dalszy rozwój przebiega prawidłowo.

7. Celiakia - diagnostyka

Same objawy sugerujące celiakię nie pozwalają postawić diagnozy. W celu zdiagnozowania celiakii zalecane jest wykonanie badań serologicznych na obecność w surowicy krwi:

  • przeciwciał przeciwretikulinowych (ARA) w klasie IgA i IgG;
  • przeciwciał przeciwgliadynowych (AGA) w klasie IgA i IgG;
  • przeciwciał przeciwko endomysium (EMA) w klasie IgA i IgG - przeciwciała te uważane są za bardzo czuły (100 proc.) i swoisty, bo aż w 99 proc., marker choroby;
  • wykrytych niedawno przeciwciał w klasie IgA przeciwko transglutaminazie tkankowej.

Ważną rolę w powiązaniu objawów z celiakią odgrywa dokładny wywiad lekarski. Lekarz zwraca wówczas uwagę na takie objawy jak biegunki, bezpodstawna niedokrwistość, późna pierwsza miesiączka, czy wczesna menopauza, które mogą być związane z celiakią. Z celiakią mogą być powiązane także występujące w rodzinie choroby z grupy autoagresji.

U osób z celiakią warto również wykonać inne badania diagnostyczne. Objawy kojarzone z celiakią to też wyniszczenie organizmu, dlatego warto wykonać morfologię, próby wątrobowe, CRP, analizę moczu i inne badania, które pozwolą określić, w jakim stanie jest osoba chora na celiakię.

Obecnie są również dostępne test DNA na celiakię. Jeśli w rodzinie są osoby chore na celiakię warto wykonać test DNA na celiakię. Test DNA na celiakię daje 100 proc. pewność i co najważniejsze umożliwia wczesne rozpoczęcie leczenia celiakii.

Zobacz także:

8. Celiakia - leczenie

Formą leczenia celiakii jest stosowanie diety bezglutenowej. Wdrożenie jej w codzienne życie powoduje regenerację kosmków jelitowych, a co za tym idzie, ustępowanie niepożądanych klinicznych objawów celiakii. Objawy celiaki u dzieci zazwyczaj dotyczą przewodu pokarmowego.

W przypadku objawów celiakii u dzieci, u których występuje ostry proces chorobowy, niekiedy w pierwszej fazie leczenia, ustępują one dopiero po zastosowaniu, obok diety bezglutenowej, także diety bezmlecznej, hipoalergicznej. Do produktów bezglutenowych zaliczamy ryż, soję, kukurydzę, proso oraz skrobię pszenną.

Chorzy na celiakię wykazują indywidualną nadwrażliwość na gluten, która zależna jest od wieku, fazy choroby oraz dawki glutenu. Największą wrażliwość na tę frakcję białka wykazują dzieci z celiakią. W leczeniu celiakii dieta to podstawa. Jeśli nie zmienimy diety celiakia będzie nadal siać spustoszenie w naszym organizmie. Należy więc pamiętać, że dieta bezglutenowa powinna być przestrzegana przez całe życie przez chorych na celiakię.

Na szczęście nie ustają prace nad nowymi metodami leczenia choroby trzewnej, np. poprzez dodawanie do produktów z glutenem bakteryjnych enzymów, które trawią to białko i osłabiają destrukcyjny wpływ na błonę śluzową jelita. Inny kierunek to opracowywanie na drodze inżynierii genetycznej odmian bezglutenowych zbóż.

9. Celiakia - dieta

Celiakia jest chorobą nieuleczalną, na całe życie. Nie oznacza to jednak, że jesteśmy bezsilni wobec niej. Niezbędne jest uzupełnienie braków witaminowych oraz soli mineralnych, lecz najważniejsze w zaleczaniu objawów celiakii jest zachowanie diety, polegającej na wykluczeniu wszelkich produktów zbożowych z owsa, jęczmienia, żyta i pszenicy. Jest to dieta bezglutenowa.

Swoim zasięgiem obejmuje ona zarówno pokarmy naturalnie pozbawione glutenu, jak też produkty spożywcze, gdzie zawartość glutenu jest mniejsza niż 20 mg/1000 gram produktu. Takie artykuły oznaczone są znakiem przekreślonego kłosa.

Naturalnie bezglutenowe produkty to między innymi: ryż, gryka, mąka ziemniaczana, kukurydza, proso, jak również jaja, cukier, kawa ziarnista, ryby, orzechy, herbata i napoje alkoholowe oprócz whisky słodowej i piwa. Do produktów bezgłutenowych przemysłowych należą bezglutenowa mąka oraz skrobia pszenna.

Z celiakią często współistnieje niedobór eznymu trawiącego laktozę (cukier mleczny), co czasem skutkuje koniecznością przejściowego wykluczenia z dieety mleka i produktów mlecznych, choć w czystej postaci nie zawierają glutenu.

W większości przypadków po wdrożeniu diety bezglutenowej dolegliwości ustępują zazwyczaj w przeciągu 2 tygodni, mikroskopowe zmiany jelita cienkiego w ciągu 6 do 8 tygodni. Bardzo rzadko wymagane jest stosowanie silnych leków hamujących działanie układu odpornościowego.

10. Celiakia - kłopoty z przestrzeganiem diety

Podstawową metodą leczenia celiaki jest, jak wspomniano wyżej dieta bezglutenowa. Niestety, bywa to problematyczne, ponieważ często w niedalekiej odległości od miejsca zamieszkania nie znajduje się poradnia dietetyczna, w której specjalista ułożyłby nam odpowiedni plan żywieniowy.

Ponad to przemysłowe bezglutenowe produkty zazwyczaj dostępne są tylko w dużych miastach. Ich cena jest wyższa niż cena pozostałej żywności. Ważną kwestią jest sposób przechowywania pożywienia w domu, ponieważ zaniedbania w tej dziedzinie mogą spowodować zanieczyszczenie produktu bezglutenowego glutenem właśnie.

Warto pamiętać także o tym, że gluten jest często dodatkiem w parówkach, pasztetach, lodach, cukierkach, chipsach, sosach, śmietankach w proszku i w proszku do pieczenia. Zawierają go nawet niektóre leki (np. przeciw ukąszeniom lub przeciwuczuleniowe), stąd warto dokładnie czytać etykiety produktów spożywczych i leków.

11. Celiakia - powikłania

Brak leczenia jak i nieprzestrzeganie zaleceń dietetycznym może prowadzić do powikłań. Jednym z najgroźniejszych jest nowotwór złośliwy, np. jelita cienkiego lub gardła. Guz pierwotny może pojawić się także poza przewodem pokarmowym, m.in. w węzłach chłonnych, w tarczycy, w wątrobie. Inne możliwe powikłania to niepłodność, osteoporoza, wrzodziejące zapalenie jelita cienkiego, nawracające poronienia, poród przedwczesny lub wczesna menopauza.

Jednocześnie z badań wynika, że kobiety chore na celiakię rzadziej zapadają na raka piersi.

Polecane dla Ciebie

Pomocni lekarze

Szukaj innego lekarza

Komentarze

Wysyłając opinię akceptujesz regulamin zamieszczania opinii w serwisie. Grupa Wirtualna Polska S.A. z siedzibą w Warszawie jest administratorem twoich danych osobowych dla celów związanych z korzystaniem z serwisu. Zgodnie z art. 24 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy o ochronie danych osobowych, podanie danych jest dobrowolne, Użytkownikowi przysługuje prawo dostępu do treści swoich danych i ich poprawiania.
    Ważne tematy