Choroba królów kojarzy się z ucztami. Dziś przyczyny dny moczanowej bywają inne

Określenie "choroba królów" pojawiło się w Europie już w średniowieczu i odnosiło się do osób z najwyższych warstw społecznych. W dawnych czasach dostęp do dużych ilości mięsa, podrobów, dziczyzny oraz alkoholu był zarezerwowany głównie dla arystokracji. Produkty te zawierają sporo puryn, czyli naturalnych związków chemicznych obecnych w komórkach roślin i zwierząt.

W organizmie puryny rozkładają się do kwasu moczowego. U zdrowych osób substancja ta rozpuszcza się we krwi i zostaje usunięta przez nerki z moczem. Gdy jej poziom jest zbyt wysoki, może dochodzić do powstawania mikroskopijnych kryształów w stawach. Taki proces wywołuje silny stan zapalny oraz nagły, nieopisany ból, który w dawnych opisach medycznych często pojawiał się u monarchów, książąt oraz bogatych kupców. Z tego powodu chorobę zaczęto kojarzyć z luksusowym stylem życia i obfitymi ucztami.

Ale nie tylko dieta jest głównym sprawcą choroby. - Dna moczanowa jest chorobą przewlekłą o podłożu genetycznym i nie jest winą chorego – mit, że dna jest wywoływana wyłącznie przez styl życia lub dietę, trzeba obalić. Ten rozpowszechniony mit wywołuje wstyd u osób z dną moczanową, przez co część z nich woli cierpieć w milczeniu i nie idzie do lekarza po lek obniżający stężenie moczanów we krwi, który mógłby zapobiec bólowi - ostrzega epidemiolog Tony Merriman z University of Otago w Nowej Zelandii.

Dna moczanowa to choroba zapalna stawów związana z podwyższonym stężeniem kwasu moczowego we krwi. Taki stan nazywa się hiperurykemią, czyli sytuacją, w której organizm wytwarza więcej kwasu moczowego lub usuwa go zbyt wolno przez nerki.

Kwas moczowy powstaje w organizmie w trakcie rozkładu puryn obecnych w tkankach oraz w wielu produktach spożywczych. Gdy jego poziom przekracza zdolność rozpuszczania się we krwi, może to tworzyć kryształy moczanu sodu. Kryształy te odkładają się głównie w stawach, najczęściej w obrębie stopy. Klasyczny napad choroby pojawia się zwykle nagle i obejmuje jeden staw, który staje się bardzo bolesny, zaczerwieniony oraz mocno obrzęknięty.

U wielu osób pierwsze objawy pojawiają się w stawie u podstawy dużego palca stopy. W literaturze medycznej taki epizod określa się mianem podagry, czyli najczęstszej postaci dny moczanowej. W przewlekłym przebiegu choroby kryształy mogą gromadzić się również w innych tkankach oraz tworzyć charakterystyczne guzki nazywane guzkami dnawymi.

Puryny to naturalne związki chemiczne obecne w komórkach wszystkich organizmów, dlatego występują w wielu produktach spożywczych. Największe ich ilości znajdują się w podrobach, takich jak wątroba, nerki oraz serce. W 100 gramach wątroby może znajdować się ponad 300 miligramów puryn.

Sporo tych związków zawierają także niektóre ryby i owoce morza, takie jak sardynki, makrela oraz śledź. Zawartość puryn w tych produktach często przekracza 200 miligramów w 100 gramach produktu. Wysokie wartości pojawiają się również w ekstraktach mięsnych, kostkach bulionowych oraz koncentratach drożdżowych. Mniejsze ilości puryn znajdują się w czerwonym mięsie, drobiu oraz roślinach strączkowych.

Najważniejsza jest całkowita ilość takich produktów w jadłospisie, a nie pojedynczy posiłek. Często podkreśla się, że przy problemach z poziomem kwasu moczowego korzystne jest ograniczenie najbardziej skoncentrowanych źródeł puryn.

Współczesny sposób żywienia często różni się od diety sprzed kilkudziesięciu lat przede wszystkim ilością energii oraz poziomem żywności wysoko przetworzonej. W wielu krajach coraz większą częścią jadłospisu są napoje słodzone, słodycze oraz gotowe produkty zawierające syrop glukozowo-fruktozowy.

Fruktoza, czyli jeden z cukrów prostych, po spożyciu w większej ilości zwiększa produkcję kwasu moczowego w wątrobie. Już jedna puszka słodzonego napoju w ten sposób jest w stanie dostarczyć około 25-35 gramów cukrów prostych. Taka ilość mocno obciąża metabolizm węglowodanów. W badaniach obserwacyjnych częstsze picie słodzonych napojów podwyższa stężenie kwasu moczowego we krwi.

Współczesna dieta często dostarcza również nadmiar kalorii oraz tłuszczu. Nadwyżka energetyczna dokłada kolejną cegiełkę do przyrostu masy ciała, a większa masa ciała często przekłada się na wyższy poziom kwasu moczowego. Z tego powodu w zaleceniach żywieniowych coraz częściej podkreśla się moc ograniczania słodzonych napojów oraz produktów z bardzo wysoką gęstością energetyczną.

Masa ciała ma duży związek z poziomem kwasu moczowego w organizmie. U osób z nadwagą lub otyłością częściej obserwuje się wyższe jego stężenie we krwi. Jednym z powodów jest zaburzone działanie insuliny. Insulinooporność, czyli słabsza reakcja komórek na insulinę, utrudnia nerkom wydalanie kwasu moczowego z moczem. W takiej sytuacji jego ilość w organizmie stopniowo rośnie.

Badania populacyjne wykazują, że wraz ze wzrostem wskaźnika BMI zwiększa się także ryzyko hiperurykemii. Z tego powodu w wielu zaleceniach medycznych podkreśla się, jak ważna jest stabilna masa ciała oraz stopniowa redukcja nadmiaru tkanki tłuszczowej. Nawet niewielki spadek masy ciała jest w stanie obniżyć stężenie kwasu moczowego.

Niektóre produkty jedzone na co dzień są w stanie obniżać poziom kwasu moczowego we krwi. Dotyczy to przede wszystkim produktów mlecznych z niską zawartością tłuszczu, takich jak jogurt naturalny lub kefir. Zawierają białka mleczne oraz wapń, a przy tym dostarczają niewiele puryn. W badaniach obserwacyjnych częstsze spożycie takich produktów obniża ryzyko napadów dny moczanowej.

W wielu zaleceniach zdrowotnych pojawia się także odpowiednie nawodnienie. Wypijanie około 1,5-2 litrów płynów dziennie zwiększa wydalanie kwasu moczowego przez nerki. W jadłospisie często uwzględnia się również warzywa oraz produkty pełnoziarniste, ponieważ dostarczają błonnik oraz potas, które pełnią kluczowe funkcje ochronne, pomagając organizmowi radzić sobie z produktami rozpadu puryn.

Jednym z ważnych czynników jest szybsze starzenie się społeczeństwa. Ryzyko hiperurykemii, czyli podwyższonego stężenia kwasu moczowego, rośnie wraz z wiekiem. Wpływ mają także choroby przewlekłe, które pojawiają się coraz częściej. Do tej grupy należą między innymi:

• nadciśnienie tętnicze,
• choroby nerek,
• cukrzyca typu 2.

Coraz więcej osób przyjmuje również leki moczopędne stosowane na przykład w terapii nadciśnienia. Preparaty z tej grupy mogą zmniejszać wydalanie kwasu moczowego przez nerki. Istotna jest również coraz dokładniejsza diagnostyka laboratoryjna. Badanie stężenia kwasu moczowego we krwi jest dziś powszechne i łatwo dostępne, dlatego przypadki hiperurykemii wykrywa się znacznie częściej niż dawniej.

Dna moczanowa nie jest dziś jedynie konsekwencją nadmiernego biesiadowania. Na poziom kwasu moczowego wpływa wiele czynników, między innymi sposób odżywiania, masa ciała, choroby metaboliczne, nawodnienie oraz funkcjonowanie nerek. Tak naprawdę ważny jest codzienny styl życia.

Wiele zaleceń medycznych mówi o prawidłowej masie ciała, ograniczaniu produktów purynowych, zmniejszeniu ilości alkoholu oraz odpowiednim nawodnieniu organizmu. Taka kombinacja nawyków często jest podstawą postępowania przy podwyższonym stężeniu kwasu moczowego. W przypadku utrzymujących się objawów konieczna jest także konsultacja lekarska oraz indywidualne leczenie.

Źródła:

1. National Library of Medicine, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3226106/
2. National Library of Medicine, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4311063/
3. National Library of Medicine, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8678356/
4. National Library of Medicine, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8349131/
5. National Library of Medicine, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9281000/