Jak odróżnić rwę kulszową od zwykłego bólu pleców? Kluczowe objawy i różnice

Rwa kulszowa nie jest odrębną jednostką chorobową, lecz zespołem objawów wynikających z mechanicznego ucisku lub stanu zapalnego korzenia nerwowego. Nerw kulszowy jest największym nerwem obwodowym w ciele człowieka – powstaje ze splotu lędźwiowo-krzyżowego, przechodzi przez pośladek, tylną powierzchnię uda i pod kolanem rozgałęzia się aż do stopy.

Najczęstszą przyczyną rwy jest dyskopatia (przepuklina krążka międzykręgowego), w której przemieszczające się jądro miażdżyste uciska korzenie nerwowe L4, L5 lub S1. U większości pacjentów ostry epizod ustępuje samoistnie w ciągu kilku tygodni leczenia zachowawczego.

Aż 90 procent przypadków bólu dolnego odcinka kręgosłupa to tzw. nieswoisty ból krzyża, w którym nie stwierdza się ucisku na korzenie nerwowe. Jego źródłem są przeciążenia mięśni przykręgosłupowych, więzadeł oraz stawów międzywyrostkowych.

Sprzyjają mu wielogodzinna praca siedząca, gwałtowny ruch z obciążeniem czy osłabienie mięśni głębokich stabilizujących tułów (tzw. core). Ból ma charakter lokalny i ogranicza się do okolicy lędźwiowej. Większość tych epizodów mija w ciągu 4 do 6 tygodni przy pomocy umiarkowanej aktywności.

Najbardziej wiarygodną wskazówką jest obszar promieniowania bólu.

• Rwa kulszowa – dolegliwość wywodzi się z okolicy lędźwiowej lub pośladka, przechodzi przez tył uda i przekracza linię kolana, sięgając łydki, krawędzi stopy lub palucha. Im dalej w dół kończyny promieniuje ból, tym wyższe prawdopodobieństwo ucisku na nerw.
• Nieswoisty ból krzyża – przeważnie koncentruje się w dolnej części pleców i najwyżej promieniuje do pośladka lub pachwiny, nie przekraczając stawu kolanowego.

Oba stany różnią się odczuwanym charakterem dolegliwości. Ból w rwie kulszowej jest ostry, przeszywający oraz palący lub przypomina rażenie prądem elektrycznym przemieszczające się wzdłuż kończyny. Dodatkowo pojawia się uczucie pieczenia lub kłucia wzdłuż przebiegu nerwu. Co istotne, w rwie kulszowej ból nogi jest wyraźnie silniejszy niż ból samych pleców.

Z kolei nieswoisty ból krzyża jest tępy, głęboki i rozlany. Nasila się przy skłonach czy rotacjach tułowia, a zmniejsza w spoczynku. Rwa kulszowa częściej wywołuje też spoczynkowy ból nocny, utrudniając przybranie wygodnej pozycji do snu.

Podrażniony korzeń nerwowy powoduje zaburzenia przewodnictwa czuciowego i ruchowego, dając objawy, które nie występują przy zwykłym przeciążeniu mięśniowym:

• Parestezje - mrowienie, drętwienie lub uczucie "igiełek" w skórze występujące w obszarze unerwianym przez dany korzeń (tzw. dermatomie);
• Deficyty ruchowe (niedowłady) - osłabienie siły mięśniowej kończyny, objawiające się np. opadaniem stopy (trudnością ze stanięciem na pięcie przy ucisku korzenia L5) lub niemożnością wspięcia się na palce (ucisk S1). Narastające osłabienie mięśni wymaga pilnej oceny lekarskiej, ponieważ może świadczyć o istotnym zaburzeniu funkcji korzenia nerwowego.

Istnieje prosty test wykonywany w gabinecie. Test Lasègue'a, nazywany również testem uniesienia wyprostowanej nogi, polega na tym, że pacjent leży na plecach, a badający powoli unosi jego wyprostowaną nogę. Pojawienie się bólu promieniującego wzdłuż nogi przy uniesieniu między 30 a 70 stopniami przemawia za podrażnieniem korzenia nerwowego. Ból w samych plecach powyżej tego zakresu wskazuje bardziej na podłoże mięśniowe.

Wartościową wskazówką jest też nasilenie promieniującego bólu podczas kaszlu, kichania lub parcia. Te czynności podnoszą ciśnienie w kanale kręgowym, zwiększając nacisk na podrażniony korzeń. Domowa obserwacja tych reakcji bardzo ułatwia rozmowę z lekarzem.

Z niektórymi objawami nie wolno czekać. Utrata czucia w okolicy krocza oraz po wewnętrznej stronie ud nazywana jest znieczuleniem siodełkowatym i wymaga natychmiastowej pomocy. Podobnie niebezpieczna jest nagła trudność z oddawaniem lub trzymaniem moczu i stolca. Takie czynniki wskazują na zespół ogona końskiego – ucisk pęczka nerwów na dole kręgosłupa, przy którym liczy się każda godzina.

Pilnej konsultacji wymaga też szybko narastające osłabienie nogi. Nie należy zwlekać również wtedy, gdy ból pojawił się po urazie, towarzyszy mu gorączka albo dotyczy osoby z chorobą nowotworową. Sygnałem ostrzegawczym jest też ból nocny, który budzi ze snu oraz nie mija w żadnej dogodnej pozycji. Zwykła rwa kulszowa mija samoistnie, ale już wymienione objawy oznaczają konieczność szybkiej diagnostyki.

Odróżnienie rwy kulszowej od nieswoistego bólu krzyża opiera się na lokalizacji i charakterze objawów. Ból schodzący poniżej kolana, połączony z drętwieniem, mrowieniem lub osłabieniem siły mięśniowej wskazuje na podrażnienie korzenia nerwowego. Z kolei ból lokalny, ograniczony do lędźwi i pośladka, przemawia za tłem mięśniowo-więzadłowym. Wystąpienie objawów alarmowych (zwłaszcza zaburzeń fizjologicznych) wymaga natychmiastowego kontaktu z lekarzem.

Źródła:

1. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507908/
2. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538173/
3. Plos One, https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371 proc.2Fjournal.pone.0191852
4. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4634730/
5. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK546593/
6. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK545299/
7. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8544394/