Marzną ci stopy i dłonie nawet w cieple? Krążenie i tarczyca wysyłają ten sam sygnał

Skóra dłoni i stóp działa jak regulator oddawania ciepła. W opuszkach palców, nosie oraz małżowinach usznych znajdują się bezpośrednie zespolenia tętnic z żyłami, czyli anastomozy. Gdy są otwarte, krew płynie tamtędy szerokim strumieniem i oddaje ciepło do otoczenia. Przy chłodzie układ współczulny je zamyka, przez co przepływ krwi przez palce spada nawet kilkudziesięciokrotnie. Temperatura skóry ręki obniża się wtedy do około 20 stopni Celsjusza, podczas gdy wnętrze ciała utrzymuje stałe 36,6-37 stopni.

Same palce nie wytwarzają ciepła, ponieważ brakuje im masy mięśniowej. Dłonie i stopy mają dodatkowo dużą powierzchnię skóry w stosunku do swojej objętości, więc oddają ciepło znacznie szybciej niż tułów. Chłodne palce w pokoju o temperaturze 20 stopni to naturalna reakcja, a nie objaw choroby.

Hormony tarczycy ustawiają tempo spalania energii w komórkach. Trójjodotyronina (aktywna forma hormonu oznaczana jako T3) pobudza mitochondria oraz pompy jonowe w błonach komórkowych. Proces ten wytwarza ciepło niezależnie od ruchu i posiłków. Przy niedoczynności tarczycy produkcja hormonów spada, przez co spoczynkowa przemiana materii obniża się nawet o kilkanaście procent.

Organizm broni wtedy temperatury narządów wewnętrznych i mocniej zwęża naczynia krwionośne w skórze. Dochodzi do tego wolniejsze tętno oraz mniejszy rzut serca, więc krew słabiej napływa do dystalnych części ciała. Skóra dłoni staje się wtedy chłodna, sucha i blada. Wliczając postać utajoną, problem ten dotyczy kilku procent dorosłych i wielokrotnie częściej dotyka kobiet. Rozpoznanie potwierdza podwyższone TSH przy obniżonym FT4.

Żelazo wchodzi w skład hemoglobiny - barwnika czerwonych krwinek transportującego tlen. Bez odpowiedniego zaopatrzenia w tlen tkanki wolniej wytwarzają ciepło, dlatego niedokrwistość objawia się marznięciem nawet w dobrze ogrzanym pomieszczeniu. O anemii mówi się przy hemoglobinie poniżej 12 g/dl u kobiet oraz poniżej 13 g/dl u mężczyzn.

Zapasy żelaza wyczerpują się jednak znacznie wcześniej, dlatego warto oznaczyć ferrytynę. Stężenie ferrytyny poniżej 30 ng/ml wskazuje na niedobór, nawet przy prawidłowym wyniku morfologii. Kobiety miesiączkujące potrzebują około 18 mg żelaza dziennie, a mężczyźni 10 mg. Przyswajanie żelaza z roślin poprawia witamina C, natomiast osłabiają je taniny z herbaty i kawy wypitej do posiłku. Niedobór żelaza upośledza także wytwarzanie hormonów tarczycy oraz prawidłową reakcję organizmu na chłód.

Objaw Raynauda to napadowy skurcz drobnych tętnic palców. Atak przebiega w trzech fazach: najpierw palce bledną i drętwieją, następnie sinieją z powodu obecności odtlenowanej krwi, a na końcu czerwienieją, gdy powraca prawidłowy przepływ. Napad trwa od kilku do kilkudziesięciu minut, a wyzwala go chłód, na przykład wyjęcie produktów z zamrażarki, oraz silny stres.

Postać pierwotna rozpoczyna się najczęściej między 15. a 30. rokiem życia, obejmuje symetrycznie obie dłonie i nie uszkadza tkanek. Z kolei postać wtórna, towarzysząca twardzinie układowej lub toczniowi, wymaga diagnostyki. Niepokojące są objawy pojawiające się dopiero po 40. roku życia, obejmujące jedną rękę lub prowadzące do owrzodzeń opuszek. W takiej sytuacji lekarz zleca kapilaroskopię wałów paznokciowych i oznaczenie przeciwciał ANA.

Miażdżyca tętnic kończyn dolnych ogranicza napływ krwi do stóp, przez co jedna z nich może być chłodniejsza od drugiej. Taką asymetrię wyczuwa się dotykiem na grzbiecie stopy. Lekarz bada tętno na tętnicy grzbietowej stopy oraz mierzy wskaźnik kostkowo-ramienny (stosunek ciśnienia na kostce do ciśnienia na ramieniu). Wynik poniżej 0,9 przemawia za chorobą tętnic obwodowych i wymaga dalszej diagnostyki.

Inaczej przebiega neuropatia obwodowa, w której uszkodzone włókna nerwowe fałszywie sygnalizują odczucie chłodu, choć skóra jest ciepła, a tętno prawidłowe. Przy neuropatii obwodowej pojawia się też mrowienie, drętwienie oraz pieczenie stóp narastające nocą. Najczęstszą przyczyną jest cukrzyca, a do innych należą niedobory witaminy B12 oraz przewlekłe spożywanie alkoholu.

Nikotyna pobudza uwalnianie noradrenaliny i obkurcza drobne naczynia skóry. Już po jednym papierosie temperatura opuszek palców obniża się o około 1 do 3 stopni Celsjusza, a powrót do wartości wyjściowej trwa kilkanaście minut. Podobny mechanizm wykazują leki obkurczające naczynia, takie jak pseudoefedryna z preparatów na katar oraz tryptany przyjmowane przy migrenie. Nieselektywne beta-blokery (np. propranolol) ograniczają przepływ krwi przez tętniczki kończyn, przez co marznięcie rąk figuruje wśród częstych działań niepożądanych.

Ważna jest też masa mięśniowa, ponieważ mięśnie szkieletowe odpowiadają za dużą część ciepła wytwarzanego w spoczynku. Restrykcyjne diety dostarczające poniżej 1200 kcal obniżają termogenezę, a BMI poniżej 18,5 oznacza cienką warstwę tkanki podskórnej chroniącej przed utratą ciepła.

Krew do badań najlepiej pobrać rano na czczo. Warto uprzedzić lekarza o przyjmowanych suplementach, ponieważ biotyna obecna w preparatach na włosy i paznokcie zaburza oznaczenia hormonów tarczycy. Diagnostycy zalecają jej odstawienie na 2-3 dni przed pobraniem krwi. Poziom glukozy na czczo nie powinien przekraczać 100 mg/dl - przy wyższym wyniku lekarz zleca oznaczenie hemoglobiny glikowanej (HbA1c).

Stężenie witaminy B12 poniżej 200 pg/ml wskazuje na niedobór, a przy wartościach granicznych oznacza się poziom homocysteiny. Przy podejrzeniu choroby zapalnej diagnostykę rozszerza się o OB oraz CRP. Nagły ból, bladość i oziębienie jednej kończyny wymagają natychmiastowej pomocy, ponieważ objawy te odpowiadają ostremu niedokrwieniu tętniczemu.

Zimne dłonie i stopy to najczęściej prawidłowa reakcja układu krążenia na chłód. Niepokoić powinno marznięcie utrzymujące się w ogrzanym pomieszczeniu, chłód dotyczący jednej kończyny oraz objawy dodatkowe, takie jak zmęczenie, drętwienie palców lub przyrost masy ciała. Podstawowe badania krwi kosztują niewiele, a w większości sytuacji pozwalają szybko wskazać konkretną przyczynę problemu.

Źródła:

1. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4861183/
2. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK499843/
3. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK519536/
4. NIH, https://ods.od.nih.gov/factsheets/Iron-HealthProfessional/
5. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK499833/
6. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430745/
7. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7473924/
8. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7478465/