Mózg je uwielbia. Badaczka: Najważniejsze, aby robić to dla przyjemności

W ostatnich latach coraz mniej osób deklaruje, że czyta dla przyjemności. Jedno z badań wykazało, że w ciągu dwóch dekad odsetek Amerykanów sięgających po lekturę dla własnej satysfakcji spadł o ponad 40 proc. W Polsce, według raportu Biblioteki Narodowej "Stan czytelnictwa w Polsce", w 2025 r. przynajmniej jedną książkę przeczytało 41 proc. ankietowanych.

Tymczasem badacze z Uniwersytetu w Cambridge wskazują, że regularna lektura może korzystnie oddziaływać na strukturę i funkcjonowanie mózgu. Zespół kierowany przez prof. Barbarę Sahakian przeanalizował dane pochodzące z pięciu ankiet i ośmiu badań długoterminowych, obejmujących łącznie dziesiątki tysięcy osób. Wyniki opublikowano w czasopiśmie "Psychological Medicine".

Analizy wykazały, że czytanie wiązało się z większą objętością istoty szarej, która odgrywa ważną rolę m.in. w procesach myślenia i zapamiętywania. U osób czytających obserwowano również sprawniejszą komunikację pomiędzy poszczególnymi obszarami mózgu.

Zdaniem naukowców może to sprzyjać tworzeniu tzw. rezerwy poznawczej. Chodzi o zasób umiejętności i doświadczeń gromadzonych przez całe życie, dzięki którym mózg lepiej radzi sobie ze zmianami związanymi z wiekiem i uszkodzeniami. Wyższa rezerwa poznawcza może opóźniać pogarszanie się funkcji poznawczych, a także spowalniać rozwój procesów otępiennych. Badacze podkreślają, że na jej budowanie wpływają m.in. codzienne nawyki, aktywność intelektualna i sposób spędzania wolnego czasu.

Czytanie dla przyjemności wiązano również z lepszym zdrowiem psychicznym. Szczególnie wyraźnie zależność tę obserwowano wśród najmłodszych. – Jedno z badań wykazało, że dzieci, które wcześnie zaczęły czytać dla przyjemności, miały umiarkowanie większą powierzchnię mózgu i objętość w obszarach związanych z kontrolą emocji. Wydaje się to szczególnie ważne w świetle dowodów wskazujących, że zdrowie psychiczne młodzieży jest dziś gorsze niż kilkadziesiąt lat temu – powiedziała prof. Sahakian.

We wcześniejszej pracy zespołów z Wielkiej Brytanii i Chin zauważono, że dzieci czytające około 12 godzin tygodniowo osiągały lepsze wyniki w zakresie koncentracji, pamięci i funkcji wykonawczych. Lepiej radziły sobie również w nauce i miały korzystniejsze wskaźniki zdrowia psychicznego.

Zdaniem badaczy młodych ludzi łatwiej zachęcić do lektury, jeśli jej tematyka odpowiada ich zainteresowaniom. Dwoje na pięcioro dzieci przyznało, że chętniej sięga po teksty związane z ulubionymi filmami, serialami lub hobby. Niemal połowa deklarowała natomiast, że dzięki czytaniu poznaje nowe słowa i dowiaduje się więcej o świecie.

Nie wszystkie rodzaje lektury oddziałują na mózg w identyczny sposób. Badania z wykorzystaniem funkcjonalnego rezonansu magnetycznego wskazują, że czytanie beletrystyki, szczególnie historii opartych na relacjach między ludźmi, aktywuje sieci neuronowe związane z tzw. poznaniem społecznym. Odpowiadają one m.in. za rozumienie intencji, emocji i zachowań innych osób. – A to pozwala naszemu umysłowi ćwiczyć różne scenariusze i reakcje na wydarzenia życiowe, czyli poprawiać zdolność przewidywania. Z kolei odczuwanie więzi z bohaterami zmniejsza poczucie samotności – podkreśliła prof. Sahakian.

Zdaniem badaczy regularne czytanie może również obniżać poziom stresu, poprawiać samopoczucie i wzmacniać empatię.

Inaczej może działać literatura faktu. Tego rodzaju lektura angażuje m.in. korę przedczołową, obszary skroniowe, ośrodki odpowiedzialne za język oraz hipokamp, który odgrywa kluczową rolę w zapamiętywaniu. Regularne pobudzanie tych struktur może wspierać neuroplastyczność, czyli zdolność układu nerwowego do tworzenia i reorganizowania połączeń między neuronami. Mechanizm ten jest ważny dla uczenia się, pamięci, adaptacji i częściowych procesów naprawczych zachodzących w mózgu.

– Najważniejsze, aby czytać dla przyjemności, bo wtedy czytamy częściej i dłużej – podsumowała prof. Barbara Sahakian.

Źródło: Polska Agencja Prasowa