Mrowienie w palcach, drętwienie? Tak organizm może sygnalizować ważny niedobór

Witamina B12 (kobalamina) bierze udział w kluczowych procesach warunkujących prawidłowe funkcjonowanie organizmu. Odpowiada za dojrzewanie erytrocytów w szpiku kostnym, dlatego jej deficyt szybko wywołuje zmiany w obrazie krwi. Uczestniczy też w syntezie DNA (replikacji materiału genetycznego podczas podziałów komórkowych). Kobalamina wspiera ponadto budowę osłonki mielinowej - warstwy lipidowej izolującej włókna nerwowe i przyspieszającej przewodzenie sygnałów. Przy niedoborze osłonka niszczeje, a przewodzenie bodźców słabnie.

B12 obniża również poziom homocysteiny - aminokwasu, którego nadmiar uszkadza naczynia krwionośne oraz układ nerwowy. Z tego względu niedobór tej witaminy uderza najmocniej w układ krwiotwórczy i nerwowy.

Część wczesnych objawów wynika z niedokrwistości megaloblastycznej, jednak u niektórych pacjentów jako pierwsze pojawiają się dolegliwości neurologiczne, nawet bez współistniejącej anemii. Deficyt objawia się przewlekłym zmęczeniem, bladością skóry i błon śluzowych, a przy wysiłku - dusznością oraz tachykardią.

Organizm próbuje zrekompensować hipoksję intensywniejszą pracą serca, co wywołuje kołatania. Charakterystyczna jest też lekko żółtawa cera, ponieważ nieprawidłowe krwinki rozpadają się przedwcześnie, uwalniając bilirubinę. Objawy te są jednak nieswoiste i przypominają m.in. przepracowanie czy niedobór żelaza, dlatego pacjenci miesiącami przypisują je stresowi lub wiekowi. Osłabienie utrzymujące się mimo odpoczynku zawsze wymaga dalszej diagnostyki.

Objawy neurologiczne wynikają z uszkodzenia nerwów obwodowych kończyn. Najczęściej zaczynają się od mrowienia w palcach oraz symetrycznego drętwienia rąk i stóp. Zaburzenia czucia mają charakter dystalny (obszar "skarpetek i rękawiczek") - postępują od dolnych partii kończyn ku dłoniom. Zdarza się również odczucie przebiegania prądu, pieczenia lub kłucia.

Z czasem dochodzą do tego zaburzenia równowagi i niepewny chód, wywołane upośledzeniem czucia głębokiego. Niestety długotrwały niedobór witaminy B12 prowadzi do trwałego uszkodzenia nerwów, którego późniejsza suplementacja już nie cofnie. Utrzymujące się mrowienie oraz drętwienie zawsze wymagają pilnej konsultacji lekarskiej.

Niedobór B12 odbija się też na pracy mózgu. Pojawiają się trudności z koncentracją, spowolnienie procesów myślowych oraz problemy z pamięcią krótkotrwałą i wolniejszym kojarzeniem faktów. Część osób zgłasza obniżenie nastroju, a nawet stany depresyjne. Istotną rolę odgrywa tu homocysteina, której nadmiar działa neurotoksycznie i uszkadza naczynia mózgowe.

Utrudnione są też reakcje metylacji, niezbędne do produkcji neuroprzekaźników odpowiadających za emocje i pamięć. U osób starszych taki obraz kliniczny bywa mylony z początkiem otępienia. Warto wiedzieć, że część tych zmian poznawczych cofa się po uzupełnieniu witaminy, o ile leczenie zacznie się dostatecznie wcześnie.

Kobalamina wyróżnia się zdolnością do długotrwałego magazynowania w organizmie. Główny zapas gromadzi się w wątrobie i wynosi 2-5 mg. Dobowe zapotrzebowanie dorosłego człowieka to zaledwie około 2,5 mikrograma, co sprawia, że rezerwy ustrojowe wystarczają na wiele miesięcy, a nawet na kilka lat. Z tego powodu objawy pojawiają się z dużym opóźnieniem i narastają powoli.

Po ograniczeniu podaży witaminy B12 organizm korzysta z zapasów, przez co układ krwiotwórczy i nerwowy długo pracują bez zakłóceń. Pierwsze sygnały występują dopiero wtedy, gdy rezerwy się wyczerpią. Ta powolność usypia czujność - pacjent czuje się z miesiąca na miesiąc nieco gorzej, a przyczynę odkrywa się często dopiero przy zaawansowanych zmianach neurologicznych.

Ryzyko niedoboru nie rozkłada się równomiernie. Najbardziej narażone są osoby na diecie roślinnej, ponieważ B12 występuje głównie w produktach odzwierzęcych. Weganie oraz wegetarianie muszą korzystać z suplementów lub żywności wzbogacanej (np. drożdże nieaktywne). Drugą grupę stanowią seniorzy, u których z wiekiem słabnie wydzielanie kwasu żołądkowego i wchłanianie witamin.

Zagrożeni są również pacjenci z niedokrwistością złośliwą - chorobą autoimmunologiczną, w której przeciwciała niszczą komórki żołądka wytwarzające czynnik wewnętrzny. Czynnik wewnętrzny to białko niezbędne do wchłaniania witaminy B12. Wchłanianie pogarszają również choroby jelit (celiakia lub choroba Leśniowskiego-Crohna), operacje przewodu pokarmowego oraz przewlekłe przyjmowanie metforminy lub inhibitorów pompy protonowej.

Diagnostyka obejmuje morfologię krwi oraz oznaczenie stężenia B12 w surowicy. Sam wynik może być jednak niemiarodajny, dlatego oznacza się dodatkowe markery: podwyższony poziom kwasu metylomalonowego (MMA) oraz homocysteiny potwierdza niedobór na poziomie tkankowym, co jest kluczowe przy wynikach granicznych. Terapia zależy od przyczyny. Przy niedoborze wynikającym z diety z reguły stosuje się doustne preparaty witaminy B12 oraz zwiększa jej podaż z menu.

W przypadku ciężkich zaburzeń wchłaniania lub anemii złośliwej konieczne są iniekcje domięśniowe, które omijają uszkodzony etap pasażu jelitowego. Co ważne, bardzo wysokie dawki doustne są efektywne nawet przy braku czynnika wewnętrznego, gdyż część witaminy przenika przez śluzówkę. Schemat leczenia zawsze ustala lekarz.

Objawy niedoboru B12 długo udają zwykłe zmęczenie oraz stres. Utrzymujące się osłabienie, mrowienie w palcach oraz gorsza pamięć to objawy, które zasługują na proste badanie krwi, a nie na tłumaczenie tego wiekiem lub przepracowaniem. Wczesne rozpoznanie chroni przed trwałym uszkodzeniem nerwów, którego późniejsze uzupełnianie witaminy już nie odwróci. Sposób diagnostyki oraz leczenia zawsze ustala lekarz.

Źródła:

1. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557632/
2. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK441923/
3. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5273828/
4. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9002374/
5. American Family Physician, https://www.aafp.org/afp/2017/0915/p384