Nie ma jednej otyłości. Poznaj swój typ i dowiedz się, co na niego działa

Najczęstszą miarą otyłości jest BMI. Problem w tym, że pokazuje on jedynie stosunek wagi do wzrostu. Nie mówi nic o tym, skąd nadmiar tłuszczu się wziął ani gdzie się odkłada. Ciekawostką jest to, że w tej mierze osoby z olbrzymią tkanką mięśniową, a niską tłuszczową również mogą mieć nadwagę.

U dwóch osób z identycznym BMI przyczyna tego stanu może być zupełnie inna. Stąd pojęcie fenotypu otyłości. To indywidualny wzorzec reakcji organizmu na głód, sytość i zużycie energii. U jednych mózg zbyt późno odbiera sygnał najedzenia, u innych zaś metabolizm spoczynkowy działa wolniej. Rozpoznanie tego mechanizmu jest kluczowe dla skutecznego leczenia.

Pierwszy fenotyp dotyczy momentu, w którym mózg odbiera sygnał najedzenia w trakcie posiłku. U osób z tym profilem sygnał dociera ze sporym opóźnieniem. W efekcie zjadają one znacznie większe porcje, niż organizm potrzebuje. Naukowcy badają to zjawisko za pomocą tzw. testu posiłku do woli, mierząc, ile kalorii pacjent przyjmie w bufecie przed odczuciem sytości.

Ważna jest objętość posiłku i jego gęstość energetyczna. W tym wypadku pomaga sięganie po produkty bogate w wodę i błonnik, ale o niskiej kaloryczności, takie jak warzywa czy zupy. Taki posiłek mocno wypełnia żołądek, wysyłając sygnał najedzenia przy znacznie mniejszej liczbie kalorii.

Drugi fenotyp dotyczy tego, jak długo po posiłku nie odczuwa się głodu. Osoby z tym profilem szybko najadają się standardową porcją, jednak głód wraca u nich w bardzo krótkim czasie. Przyczyną jest często szybsze opróżnianie żołądka oraz niższy poziom hormonu sytości - GLP-1, który odpowiada za hamowanie apetytu. Typowym objawem jest podjadanie między posiłkami.

Pomaga komponowanie dań o wysokiej zawartości białka oraz błonnika (jajka, rośliny strączkowe, owsianka, ryby lub warzywa). Te składniki znacząco opóźniają opróżnianie żołądka, stabilizują poziom cukru we krwi i wydłużają poczucie najedzenia po posiłku.

Trzeci fenotyp ma najmniej wspólnego z prawdziwym głodem. W tym przypadku apetyt napędza stres, nuda, smutek. Smakowite, często wysoko przetworzone, jedzenie aktywuje układ nagrody w mózgu, uwalniając dopaminę, która chwilowo poprawia nastrój. Kluczem do sukcesu jest odróżnienie głodu fizycznego od emocjonalnego. Ten pierwszy głód narasta stopniowo i zaspokoi go dowolny posiłek. Głód emocjonalny pojawia się nagle, żąda konkretnego smakołyku i nie ustępuje po pełnowartościowym jedzeniu.

Klasyczne diety w tym przypadku zawodzą, ponieważ liczą kalorie, zamiast niwelować przyczynę Pomaga prowadzenie dzienniczka emocji oraz szukanie alternatywnych sposobów na rozładowanie napięcia, takich jak spacer, rozmowa lub krótka lubiana aktywność. Warto też zadbać o brak łatwo dostępnych, niezdrowych przekąsek w domu.

Czwarty fenotyp dotyczy energii, którą organizm zużywa wyłącznie na podtrzymanie podstawowych funkcji życiowych, takich jak oddychanie czy praca serca. U osób z tym profilem spoczynkowy metabolizm działa wolniej, niż przewidują wzory dla danej masy ciała oraz wieku. Ponieważ najwięcej energii w spoczynku spala tkanka mięśniowa, jej niski poziom znacząco obniża to tempo.

W takiej sytuacji kluczowe są regularny trening siłowy (z przerwami nie dłuższymi niż trzy dni), który buduje mięśnie, oraz zwiększenie podaży białka w diecie do około 1,6 g na kilogram masy ciała dziennie. Warto wiedzieć, że głodówki i bardzo niskokaloryczne diety działają odwrotnie, ponieważ pozbywają się głównie mięśni. Organizm wówczas broni się i jeszcze mocniej zwalnia metabolizm. Sama drastyczna redukcja kalorii przy tym fenotypie może zadziałać jedynie do pewnego momentu i być krótkoterminowa.

Nadmiar tkanki tłuszczowej to nie wszystko, kluczowe jest to, gdzie ona się odkłada. Tłuszcz podskórny jest mniej groźny metabolicznie niż tłuszcz trzewny (wisceralny). Ten drugi gromadzi się głęboko w jamie brzusznej wokół narządów i wydziela substancje podnoszące ryzyko cukrzycy oraz chorób serca. Dlatego sylwetka typu "jabłko" (brzuszna) niesie znacznie większe ryzyko zdrowotne niż typ "gruszki" (biodrowo-udowy).

Co ciekawe, niebezpieczny tłuszcz trzewny może dotyczyć także osób z prawidłową wagą. Zjawisko to nazywa się sylwetką skinny fat (chudotłustą). Prostym domowym sposobem oceny ryzyka jest pomiar obwodu talii. Granicą alarmową jest 80 centymetrów u kobiet oraz 94 centymetry u mężczyzn. Powyżej tych wartości ryzyko metaboliczne rośnie, nawet przy poprawnym BMI.

Rozpoznanie typu otyłości pomaga dobrać leczenie, bo każdy mechanizm wymaga trochę innego podejścia.

• Głodny mózg - pomocna jest strategia żywieniowa obejmująca duże, ale mało kaloryczne posiłki, a u niektórych osób także leki hamujące apetyt ośrodkowo.
• Głodne jelita - skuteczne są posiłki wysokobiałkowe z błonnikiem, a farmakologicznie – analogi GLP-1, które opóźniają opróżnianie żołądka.
• Jedzenie emocjonalne - fundamentem jest psychodietetyka i nauka radzenia sobie ze stresem, a nie samo liczenie kalorii.
• Wolny metabolizm - kluczem jest zwiększenie podaży białka oraz trening oporowy budujący mięśnie.

Badania dowodzą, że dobór terapii według fenotypu prawie podwaja skuteczność redukcji masy ciała w porównaniu do podejścia standardowego. U wielu pacjentów kilka mechanizmów działa jednocześnie z różną siłą, dlatego strategie trzeba dobrać indywidualnie, a nie według jednego schematu dla wszystkich.

Otyłość nie ma jednej przyczyny ani jednej diety, która zadziała u każdego. Rozpoznanie głównego mechanizmu daje szansę na dobranie skutecznej metody. Podejście fenotypowe to wciąż młoda dziedzina, a ostateczną ocenę zawsze powinien postawić lekarz lub dietetyk.

Źródła:

1. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8168710/
2. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4548831/
3. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12534588/
4. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4150387/
5. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5867436/
6. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7027970/