Przyczyna silnych wzdęć. Sprawdź, kiedy iść do lekarza

Gazy w przewodzie pokarmowym pochodzą z dwóch źródeł. Pierwszym jest powietrze połknięte podczas jedzenia oraz picia (głównie azot i tlen). Drugim są gazy uwalniane przez bakterie jelitowe przy rozkładzie niestrawionych resztek pokarmu w jelicie grubym (głównie wodór, dwutlenek węgla oraz metan).

Zdrowy organizm wytwarza 0,5-2 litrów gazów na dobę. Wydalanie ich do 20 razy na dobę to norma fizjologiczna. Większość z nich jest bezwonna. Nieprzyjemną woń nadają im związki siarki, powstające przy bakteryjnym rozkładzie pozostałości białkowych.

Nie wszystkie węglowodany zostają wchłonięte w jelicie cienkim. Niektóre z nich (FODMAP) to fermentujące oligosacharydy, disacharydy, monosacharydy oraz poliole, które przechodzą przez jelito cienkie praktycznie w całości. W jelicie grubym tamtejsza mikroflora bakteryjna rozkłada je, uwalniając duże ilości gazu. Dodatkowo cukry te zwiększają ciśnienie osmotyczne treści jelitowej, powodując napływ wody do światła jelita, co rozciąga jego ściany i potęguje bolesne uczucie rozpierania.

Do najsilniej fermentujących związków należą fruktany (obecne w pszenicy, cebuli, czosnku), galaktooligosacharydy (w roślinach strączkowych), laktoza oraz poliole stosowane jako słodziki (sorbitol, mannitol). Wielkość produkcji gazu w przewodzie pokarmowym zależy bezpośrednio od skumulowanej dawki tych substancji w jednym posiłku.

Część gazów w przewodzie pokarmowym pochodzi bezpośrednio z otoczenia. Zjawisko nadmiernego połykania powietrza nosi nazwę aerofagii. Dochodzi do niego głównie podczas szybkiego jedzenia, rozmowy w trakcie posiłków, picia przez słomkę oraz żucia gumy. Podobny efekt wywołują napoje gazowane, uwalniające w żołądku dwutlenek węgla. Większość tego powietrza jest usuwana poprzez odbijanie, reszta przechodzi do jelit i je rozpycha.

Guma do żucia działa podwójnie negatywnie - przy każdym ruchu żuchwy przełykamy ślinę razem z powietrzem, a słodziki w niej zawarte dodatkowo fermentują w jelicie grubym. Ilość połykanego powietrza można łatwo ograniczyć poprzez proste modyfikacje nawyków - wolniejsze jedzenie, mniejsze porcje oraz rezygnacja z picia przez słomkę.

Główną przyczyną nasilonych wzdęć po spożyciu roślin strączkowych oraz warzyw kapustnych (brokułów, kalafiora, brukselki) jest rafinoza. To trójcukier, którego ludzki układ pokarmowy nie potrafi rozłożyć z powodu braku enzymu alfa-galaktozydazy. W efekcie rafinoza trafia nietknięta do jelita grubego i tam fermentuje. Podobny, przejściowy efekt wywołuje nagłe zwiększenie podaży błonnika w diecie, do którego mikroflora jelitowa musi się zaadaptować.

Aby ograniczyć ten problem, suche nasiona strączkowe należy moczyć przez kilka godzin, a wodę z moczenia bezwzględnie wylać - pozwala to wypłukać znaczną część rafinozy. Preparat z alfa-galaktozydazą przyjęty przed posiłkiem pomaga rozłożyć trójcukier, zapobiegając nadmiernej produkcji gazów.

W przeciwieństwie do alergii, nietolerancja pokarmowa nie angażuje układu odpornościowego, lecz wynika z niedoboru konkretnego enzymu. Przy nietolerancji laktozy brak laktazy sprawia, że nierozłożony cukier mleczny trafia do jelita grubego, gdzie ulega fermentacji. Podobnie działa nietolerancja fruktozy, gdy transporter w jelicie cienkim nie nadąża z jej wchłanianiem. Objawy nietolerancji zależą bezpośrednio od ilości spożytego produktu, podczas gdy reakcja alergiczna (np. pokrzywka, duszność) może wystąpić już po śladowej dawce białka.

Osobną grupę stanowią pacjenci z dolegliwościami po spożyciu glutenu. Mogą oni cierpieć na nieceliakalną nadwrażliwość na gluten lub celiakię (chorobę trzewną). W przebiegu celiakii spożycie tego białka wywołuje autoimmunologiczną reakcję organizmu, która prowadzi do destrukcji kosmków jelitowych i poważnych zaburzeń wchłaniania.

Przewlekłe wzdęcia mogą być objawem schorzeń układu pokarmowego. Zespół jelita drażliwego łączy je z bólem brzucha oraz zmianą rytmu wypróżnień. Z kolei SIBO, czyli zespół przerostu bakteryjnego w jelicie cienkim, objawia się silnym dyskomfortem niemal natychmiast po posiłku. Przyczyną przewlekłych wzdęć bywa też celiakia.

Istnieją również tzw. objawy alarmowe, które wymagają pilnej diagnostyki. Należą do nich:

• nieuzasadniona utrata masy ciała,
• obecność krwi w stolcu,
• niedokrwistość,
• gorączka,
• wzdęcia wybudzające pacjenta w nocy.

Konsultacji lekarskiej wymaga także każda nagła zmiana rytmu wypróżnień, która wystąpiła po 50. roku życia.

Modyfikacja codziennych nawyków przynosi lepsze rezultaty niż doraźne działania. Kluczowe jest dokładne przeżuwanie kęsów, co odciąża dalsze odcinki przewodu pokarmowego. Tłuste dania spowalniają opróżnianie żołądka, więc przy skłonności do wzdęć lepiej ograniczyć ich ilość. Kilkunastominutowy spacer po posiłku pobudza ruchy jelit i przyspiesza przesuwanie się treści razem z gazem. Ważna jest również pozycja po posiłku - odpoczynek w pionie (siedząc lub stojąc) ułatwia uwalnianie gazów z żołądka, podczas gdy leżenie nasila problem.

W łagodzeniu napięcia brzusznego pomagają także napary ziołowe, np. z mięty pieprzowej, która działa rozkurczowo na mięśniówkę gładką przewodu pokarmowego. Regularne pory posiłków porządkują rytm pracy jelit.

Wzdęcia najczęściej mają prostą przyczynę znajdującą się w diecie oraz sposobie jedzenia. Wolniejsze tempo posiłku, mniejsze porcje, moczenie strączków oraz krótki spacer po jedzeniu to elementy, które zmniejszają dolegliwości bez rezygnacji z wartościowych produktów. Warto obserwować własne reakcje na konkretne pokarmy i wprowadzać błonnik stopniowo. Uporczywe wzdęcia z utratą masy ciała, krwią w stolcu lub przebudzeniami nocnymi wymagają pilnej konsultacji lekarskiej.

Źródła:

1. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12808438/
2. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12326053/
3. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430851/
4. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8891438/
5. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6682924/
6. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4991532/
7. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8035544/