Śpią całą noc, rano są wykończeni. Oto główna przyczyna

Bezdech senny to powtarzające się zatrzymania oddechu w trakcie snu, najczęściej trwające od 10 do 30 sekund. W cięższych przypadkach tego typu pauzy mogą być jeszcze dłuższe. Najczęściej mamy do czynienia z bezdechem obturacyjnym, w którym mięśnie gardła rozluźniają się tak mocno, że drogi oddechowe zapadają się i powietrze nie ma którędy przepłynąć. W bezdechu centralnym mechanizm wygląda inaczej, w tym przypadku mózg na chwilę przestaje wysyłać sygnał do mięśni oddechowych.

Skalę problemu opisuje się wskaźnikiem AHI (liczbą bezdechów oraz spłyceń oddechu przypadającą na jedną godzinę snu). Wartość 5-15 oznacza postać łagodną, 15-30 umiarkowaną, a powyżej 30 ciężki bezdech. Przy ciężkiej formie oddech zatrzymuje się nawet kilkaset razy w ciągu nocy. Poziom tlenu we krwi spada wówczas tak bardzo, że sen staje się obciążeniem, a nie wypoczynkiem i regeneracją.

Najbardziej zdradliwe są objawy, które nie wyglądają na poważne i łatwo przypisuje się je przemęczeniu lub starszemu wiekowi. To partner na ogół pierwszy słyszy głośne chrapanie i zauważa, gdy oddech na chwilę znika. Do częstych objawów zaliczamy też:

• nocne wybudzanie z uczuciem duszenia,
• suchość w ustach o poranku,
• tępy ból głowy zaraz po przebudzeniu, który zwykle ustępuje w ciągu godziny.

Elementem zwykle lekceważonym jest częste wstawanie w nocy do toalety, niezależnie od ilości wody wypitej wieczorem. Dotyczy to nawet połowy osób z bezdechem. Do tego dochodzi nadmierna senność w dzień, problemy z koncentracją, drażliwość, a u mężczyzn także zaburzenia erekcji. U niektórych osób pojawia się też nocne kołatanie serca lub poty bez konkretnej przyczyny.

Bezdech najczęściej dotyka mężczyzn po 40. roku życia, choć z czasem różnica między płciami się zaciera. U kobiet ryzyko rośnie po menopauzie, prawdopodobnie przez zmiany hormonalne, zmiany masy ciała i większą podatność górnych dróg oddechowych na zapadanie. Czynnikami o największym znaczeniu są:

• nadwaga, gdyż BMI powyżej 30 zwiększa ryzyko nawet kilkukrotnie, a tłuszcz odkładający się wokół szyi i gardła zawęża drogi oddechowe. Obwód szyi powyżej 43 cm u mężczyzn oraz 40 cm u kobiet to mocny znak ostrzegawczy.
• anatomia, np. cofnięta żuchwa, krzywa przegroda nosowa lub powiększony język.
• palenie - podrażnia gardło i powoduje jego obrzęk, więc drogi oddechowe stają się węższe.
• alkohol wypity wieczorem powoduje, że mięśnie gardła rozluźniają się i łatwiej zapadają w nocy.
• niektóre leki nasenne i uspokajające.

U dzieci głównym powodem są powiększone migdałki w gardle oraz tzw. trzeci migdałek, który utrudnia swobodne oddychanie.

Nieleczony bezdech to znacznie więcej niż codzienne zmęczenie, każdy nocny spadek tlenu obciąża serce, naczynia oraz mózg. Ryzyko nadciśnienia rośnie nawet 2-3 razy, a u osób z ciężką postacią zwiększa się ryzyko zawału, udaru oraz migotania przedsionków.

Bezdech utrudnia kontrolę cukru we krwi i podnosi ryzyko cukrzycy typu 2 - przerywany sen, spadki tlenu i stres z tym związany to czynniki, które rozregulowują gospodarkę insulinową. Częste są także zaburzenia nastroju oraz objawy depresji wywołane przewlekłym niewyspaniem.

Dodatkowym problemem jest bezpieczeństwo na drodze - kierowcy z nierozpoznanym bezdechem powodują nawet kilka razy więcej wypadków niż kierowcy zdrowi. Ryzyko przedwczesnej śmierci u osób z ciężką, nieleczoną postacią wzrasta kilkukrotnie.

Diagnostyka zaczyna się od wizyty u lekarza rodzinnego lub pulmonologa, który ocenia objawy oraz stosuje kwestionariusze przesiewowe. Najpopularniejszy to STOP-BANG. To 8 prostych pytań o chrapanie, zmęczenie, ciśnienie oraz obwód szyi, czyli o elementy, które wskazują na ryzyko. Inną metodą jest skala senności Epworth, która ocenia skłonność do zasypiania w codziennych sytuacjach, takich jak czytanie lub jazda samochodem w roli pasażera.

Złotym standardem jest polisomnografia, to badanie wykonywane w pracowni snu, które przez całą noc rejestruje fale mózgowe, pracę serca, ruchy oddechowe, saturację oraz pozycję ciała. Tańszą opcją jest poligrafia, którą pacjent wykonuje w domu za pomocą małego rejestratora. Smartwatche oraz aplikacje mogą tylko sygnalizować problem, ale nie zastępują profesjonalnego badania.

W leczeniu umiarkowanego i ciężkiego bezdechu najskuteczniejsza jest terapia CPAP. Urządzenie to tłoczy powietrze przez maskę pod stałym ciśnieniem, co utrzymuje drożność dróg oddechowych przez całą noc. Regularne stosowanie obniża AHI (liczbę bezdechów) nawet o 80-90 proc. i poprawia samopoczucie w dzień. W łagodniejszych przypadkach sprawdzają się aparaty wewnątrzustne. To nakładki przesuwające żuchwę do przodu. Taki ruch poszerza gardło i ułatwia przepływ powietrza.

Przy wadach anatomicznych pomocne są zabiegi laryngologiczne, takie jak korekta przegrody nosowej, redukcja podniebienia miękkiego oraz usunięcie migdałków. Coraz częściej stosuje się stymulator nerwu podjęzykowego. To wszczepiany generator, który napina mięśnie języka i zapobiega zapadaniu się dróg oddechowych.

Zmiana stylu życia jest w stanie znacząco poprawić jakość snu oraz wzmocnić efekty leczenia. W pierwszej kolejności należy zadbać o:

• redukcję masy ciała - spadek wagi o 10 proc. obniża wskaźnik AHI średnio o 26 proc.,
• zmianę pozycji - spanie na boku zmniejsza liczbę bezdechów u osób z tzw. bezdechem pozycyjnym. Przydatne są specjalne poduszki klinowe lub piłka tenisowa wszyta w plecy piżamy, która uniemożliwia spanie na plecach,
• stałe godziny snu - optymalnie 7-8 godzin,
• odpowiednią temperaturę w sypialni -18-20 stopni.

Ostatni posiłek powinien być lekki i zjedzony 3 godziny przed snem, ponieważ pełny żołądek uciska przeponę. Ćwiczenia mięśni języka oraz gardła, tzw. terapia miofunkcjonalna, redukują AHI nawet o około 50 proc. u osób z lekkim bezdechem.

Bezdech senny to nie kosmetyczny problem chrapania, tylko prawdziwe zagrożenie dla serca, mózgu oraz codziennej sprawności. Wczesna diagnoza i odpowiednie leczenie zmniejszają ryzyko poważnych powikłań oraz zdecydowanie poprawiają jakość życia. Jeśli poranne zmęczenie utrzymuje się mimo długiego snu, warto skonsultować się ze specjalistą zamiast czekać, aż objawy znikną, bo znacznie większe prawdopodobieństwo jest takie, że się nasilą.

Źródła:

1. PubMed Central, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10211313/
2. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21365185/
3. PubMed Central, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11089396/
4. AHAIASA Journals, https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIR.0000000000000988
5. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5337595/