Jak powstaje kwas moczowy i dlaczego kluczowa jest praca nerek?
Kwas moczowy to końcowy produkt metabolizmu puryn - związków wchodzących w skład materiału genetycznego każdej komórki. Około 70 procent puryn powstaje wewnątrz organizmu w wyniku naturalnego rozpadu własnych komórek, a jedynie 30 procent pochodzi z pożywienia
Za usuwanie kwasu moczowego odpowiadają głównie nerki, które wraz z moczem wydalają około 2/3 jego dziennej ilości (resztę eliminuje przewód pokarmowy). Zwiększone stężenie kwasu moczowego u większości pacjentów nie wynika z nadmiaru puryn w diecie, lecz z jego upośledzonego wydalania przez nerki. Górna granica normy wynosi 7 mg/dl u mężczyzn oraz 6 mg/dl u kobiet - przekroczenie tych wartości sprzyja krystalizacji moczanu sodu w stawach i tkankach.
Czy dieta keto jest zdrowa? Kardiolog ostrzega
WIDEO
Fruktoza i napoje słodzone – podstępny wyzwalacz hiperurykemii
Fruktoza wpływa na organizm zupełnie inaczej niż inne cukry. Jej metabolizm zachodzi głównie w wątrobie, gdzie enzym fruktokinaza zużywa znaczne ilości ATP (komórkowego nośnika energii). Gwałtowny spadek poziomu ATP nasila rozpad nukleotydów purynowych, co bezpośrednio prowadzi do zwiększonej produkcji kwasu moczowego.
Największe zagrożenie stanowią słodzone napoje oraz produkty z dodatkiem syropu glukozowo-fruktozowego. Jedna puszka napoju gazowanego dostarcza nawet 35 g cukru, z czego połowę stanowi fruktoza. Całe owoce podnoszą poziom kwasu moczowego w znacznie mniejszym stopniu, ponieważ zawarty w nich błonnik spowalnia wchłanianie cukrów w przewodzie pokarmowym.
Alkohol a dna moczanowa: dlaczego piwo szkodzi najbardziej?
Etanol podnosi stężenie kwasu moczowego dwutorowo. Jego rozkład w wątrobie nasila produkcję kwasu mlekowego, który rywalizuje z kwasem moczowym o te same transportery w nerkach, hamując jego wydalanie.
Piwo jest pod tym względem szczególnie niebezpieczne, ponieważ oprócz alkoholu dostarcza dużych ilości łatwo przyswajalnych puryn (głównie guanozyny). Mocne alkohole (wódka, whisky) nie zawierają puryn, ale wciąż zaburzają nerkowe wydalanie. Najłagodniej działa wino spożywane w umiarkowanych ilościach. Warto też pamiętać o kaloryczności - dwa piwa dostarczają niemal tyle energii co tabliczka czekolady, co sprzyja przyrostowi masy ciała.
Insulinooporność i zespół metaboliczny – rola insuliny
Insulina nie odpowiada tylko za cukier, bo jej wpływ sięga również nerek. Wysokie stężenie insuliny zwiększa wchłanianie zwrotne sodu w kanalikach nerkowych. Przy okazji nerkom trudniej pozbywać się kwasu moczowego, bo insulina wpływa na transportery, które wciągają go z powrotem do krwi. Jednym z nich jest URAT1.
Z tego powodu przy insulinooporności, otyłości brzusznej i zespole metabolicznym stężenie kwasu moczowego rośnie niezależnie od ilości puryn dostarczanych w posiłkach. Redukcja masy ciała i poprawa wrażliwości tkanek na insulinę stanowią jeden z najskuteczniejszych sposobów na obniżenie hiperurykemii.
Odwodnienie – zagęszczenie krwi i gorsza praca nerek
Nawodnienie ma bezpośredni związek ze stężeniem kwasu moczowego. Przy odwodnieniu krew gęstnieje, więc nerki produkują mniej moczu. Kwas zostaje wtedy w organizmie, choć powinien zostać wydalony. Z tego powodu jego stężenie rośnie i w następstwie zaczynają tworzyć się kryształy.
Ryzyko napadu dny moczanowej zwiększają upał, intensywny wysiłek oraz obfite pocenie się. Zakłada się, że optymalne nawodnienie to średnio 30 ml na kilogram masy ciała, choć zapotrzebowanie zależy też od aktywności fizycznej i pory roku. Najlepszym wyborem jest woda mineralna. Pomocny bywa również dodatek soku z cytryny lub suplementacja witaminą C, która wykazuje łagodne działanie urykozuryczne (ułatwiające wydalanie kwasu moczowego). Osoby z chorobami serca lub nerek powinny ustalić ilość płynów z lekarzem.
Głodówki i szybkie chudnięcie – groźny skok kwasu moczowego
Zdrowe, zbilansowane odchudzanie mocno obniża kwas moczowy, ale już nagła głodówka przynosi odwrotny efekt. Przy braku pożywienia organizm korzysta z zapasów tłuszczu, a z ich rozkładu powstają ciała ketonowe - związki wykorzystywane na awaryjne paliwo.
Ketony rywalizują z kwasem moczowym o te same nerkowe transportery. Nerki zaczynają wtedy usuwać ketony, a zatrzymują kwas. Jego stężenie gwałtownie rośnie i może wywołać napad dny nawet u osoby, która wcześniej nie miała objawów. Podobnie działają diety bardzo niskokaloryczne poniżej 800 kilokalorii dziennie.
Przyjmowane leki – nieoczekiwane źródło problemu
Część leków podnosi kwas moczowy nawet na celująco zbilansowanej diecie. Chodzi głównie o:
- diuretyki (tiazydowe i pętlowe) - zmniejszają one objętość krwi i zwiększają zwrotne wchłanianie kwasu w nerkach.
- aspiryna - w małych dawkach kardiologicznych (75-100 mg) hamuje wydalanie kwasu.
- leki immunosupresyjne - np. cyklosporyna, która jest stosowana po przeszczepie.
- niacyna (witamina B3) - przyjmowana w wysokich dawkach terapeutycznych.
Trzeba pamiętać o tym, że ewentualna zmiana leczenia zawsze wymaga konsultacji z lekarzem - nigdy nie należy odstawiać leków na własną rękę.
Poziom kwasu moczowego zależy od równowagi między jego syntezą a wydalaniem. Dieta bogata w mięso to tylko jeden z elementów tej układanki. Odpowiednie nawodnienie, redukcja masy ciała, ograniczenie alkoholu i fruktozy oraz analiza przyjmowanych leków to kluczowe kroki w walce z hiperurykemią.
Źródła:
- PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3854015/
- PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5409734/
- PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4390742/
- PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12779427/
- Science Direct, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0026049565800063
Treści w naszych serwisach służą celom informacyjno-edukacyjnym i nie zastępują konsultacji lekarskiej. Przed podjęciem decyzji zdrowotnych skonsultuj się ze specjalistą.
