Zaburzenia myślenia

Zaburzenia myślenia nie stanowią odrębnej jednostki nozologicznej, tylko zespół objawów świadczących o patologii funkcjonowania psychicznego. Zaburzenia treści myślenia to jakościowe zaburzenia zdolności poznawczych. Ich obecność u jednostki zawsze świadczy o wystąpieniu choroby psychicznej. Do zaburzeń treści myślenia zalicza się:

• myśli natrętne – natrętne przypominanie sobie rozmów, słów; sprawdzanie, czy dana czynność została prawidłowo wykonana, np. czy zamknięto drzwi, wyłączono żelazko itp.; obsesje, że stanie się coś złego; natrętne stawianie sobie pytań;
• idee nadwartościowe – sądy traktowane jako rzecz nadrzędna; człowiek ma bardzo silny stosunek emocjonalny do owych myśli, ale nie są one absurdalne, tzn. nie mają charakteru urojeniowego; myśli nadwartościowe cechuje znaczne zabarwienie uczuciowe, stają się one główną osnową życia psychicznego pacjenta, który uzależnia się i podporządkowuje się im; osoba owładnięta myślami nadwartościowymi traci często poczucie rzeczywistości, jest fanatyczna, radykalna, jej zachowanie mało elastyczne; myśli nadwartościowe występują u osób zdrowych (np. artystów, uczonych), najczęściej jednak diagnozuje się je u pacjentów z zaburzeniami osobowości, np. u psychotyków;
• urojenia – sądy niezgodne z rzeczywistością, absurdalne, niedorzeczne, niepodlegające korekcie i wynikające z patologicznych powodów; sądy urojeniowe są nielogiczne, bardzo trwałe, silnie przeżywane emocjonalnie; wyróżnia się wiele rodzajów urojeń, np. urojenia wielkościowe, urojenia prześladowcze, urojenia paranoidalne albo ksobne (odnoszące);
• automatyzmy psychiczne – przekonania bez udziału świadomości, myśli bezrefleksyjne;
• myślenie magiczne – pojawia się u dzieci w okresie myślenia przedoperacyjnego, w zaburzeniach schizofrenicznych albo nerwicy natręctw; osoba utożsamia myślenie z działaniem, np. twierdzi, że jeżeli pomyśli, żeby zapaliła się latarnia za rogiem, tak też się stanie; myślenie magiczne wiąże się czasem z wiarą w zabobony albo myśleniem życzeniowym.

Formalne zaburzenia myślenia obejmują zaburzenia toku, struktury i funkcji myśli. Do tych zaburzeń zalicza się:

• gonitwa myśli – znaczne przyspieszenie toku myślenia, które objawia się najczęściej w sposobie formułowania wypowiedzi i patologicznej gadatliwości; tworzą się coraz nowe skojarzenia myślowe, myśli chorego przeskakują z tematu na temat, kojarzenia są powierzchowne, często spotyka się aliteracje i rymy; przyspieszony tok myślenia pojawia się w zaburzeniach maniakalnych, w początkowym okresie zatrucia alkoholowego i psychozie maniakalno-depresyjnej; na szczycie podniecenia maniakalnego może dochodzić do objawów splątania myślowego, kiedy kojarzenia zaczynają się rwać i zatracają się związki między słowami;
• zwolnienie toku myślenia – myślenie bardzo powolne, rozwlekłe, aż do skrajnego zahamowania myślenia; pacjentowi trudno oderwać się od jednego tematu; przy zwolnionym myśleniu mogą pojawić się perseweracje – ciągłe wracanie, powtarzanie myśli oraz słów ostatnio zasłyszanych lub przyswojonych; redukcja tempa myślenia występuje w depresji, padaczce lub otępieniu starczym;
• werbigeracje – stereotypie słowne występujące często ze stereotypiami ruchowymi, np. wystukiwanie rytmu, które nie jest powiązane z wcześniejszą wypowiedzią; werbigeracje występują często w zaburzeniach organicznych;
• rezonerstwo – puste dowodzenie oczywistych pojęć, pseudofilozofowanie; myślenie autystyczne, dereistyczne (odrealnione), które dotyczy wyłącznie wewnętrznych przeżyć chorego; pacjent gubi wątki w wyjaśnianiu, nie liczy się z rzeczywistością, aktywnie ją odrzucając i zamykając się w swoim świecie marzeń;
• zatamowanie myśli – otamowanie myślenia, zapory myślowe, krótkotrwałe przerwy w toku myślenia, objawiające się przerywaniem wypowiedzi w pół zdania; zapory myślowe są charakterystyczne dla myślenia schizofreników;
• myślenie symboliczne – chory operuje pojęciami, które nabierają swoistego, tylko jemu znanego znaczenia;
• myślenie paralogiczne – pacjent wyciąga wnioski nierozsądne, sprzeczne z elementarną logiką; chory próbuje często zachować pozory logiki w swoich wypowiedziach;
• myślenie katatymiczne – charakterystyczne dla dzieci do lat 7.; myślenie sterowane uczuciami, a nie przesłankami rozumowymi;
• rozkojarzenie – niezrozumiały, często nielogiczny wątek myślowy; styl i myśli stają się dziwaczne, jak gdyby chory bawił się słowami; zbaczanie tematyczne, przeskoki i niespójność myśli, mówienie „obok”, kiedy chory odpowiada bez związku z zadanym pytaniem; rozkojarzenie występuje u schizofreników i nie łączy się z zaburzeniami świadomości;
• splątanie myślenia – inkoherencja, sałata słowna, brak logiki myślenia, kojarzenie powierzchowne; występuje u pacjentów z zaburzeniami świadomości; lekkie stany splątania mogą wystąpić u ludzi zdrowych przy zmęczeniu pracą umysłową.

Zaburzenia myślenia objawiają się również w postaci mutyzmu (uporczywego milczenia), tworzenia neologizmów albo lepkości myślenia, kiedy trudno przełączyć się z tematu na temat. U chorych z zaburzeniami myślenia mowa jest niekomunikatywna, zdania nieskładne, wątki porozrywane, a wypowiedzi nieadekwatne do sytuacji.

Źródła

1. Bilikiewicz A., (red.), Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006, ISBN 83-200-3388-8.
2. Szymańska Z., Psychiatria wieku dziecięcego i młodzieńczego, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1967.