Stres

Stres jest negatywnym odczuciem, które towarzyszy człowiekowi od zawsze. Życie w ciągłym stresie przestaje być czymś wyjątkowym. Staje się normą. Niestety wyniki badań epidemiologicznych prowadzonych przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) są niepokojące i wskazują, że szybkie tempo życia, cywilizacja przemysłowa, duża gęstość zaludnienia, rywalizacja i towarzyszący temu wszystkiemu stres zwiększają prawdopodobieństwo zachorowania na choroby nowotworowe, wrzodowe czy układu krążenia. Stres ma swój udział w powstawaniu wielu chorób somatycznych. Jak długotrwały stres wpływa na organizm i psychikę? Jakie daje się wyróżnić fazy reakcji na stres? Jakie są skutki stresu i co pozwala zwiększyć odporność na stres?

Negatywne skutki stresu

Zdenerwowanie u młodej dziewczyny

Tak naprawdę to jedynie od człowieka zależy, czy pozwoli przytłoczyć się... »

Stres można nazwać chorobą cywilizacyjną, syndromem XXI wieku. W mediach, prasie, literaturze fachowej zwraca się uwagę przede wszystkim na fakt, że długotrwały i intensywny stres ma destrukcyjny wpływ na funkcjonowanie i zdrowie człowieka. Wymienia się niekorzystne objawy stresu, jak: drażliwość, gniew, nerwowość, lęk, depresja, huśtawka nastrojów, obniżona samoocena, myśli samobójcze, agresja, drżenie, tiki nerwowe, nadmierny pociąg do alkoholu, zwiększone spożycie kofeiny, zakłócony rytm snu, zła gospodarka czasem, obniżona jakość pracy czy zmiana stosunku do seksu.

Poza tym stres manifestuje się w postaci szeregu symptomów ze strony organizmu. Objawy somatyczne stresu to: częste przeziębienia i infekcje, palpitacje serca, kłopoty z oddychaniem, ucisk w klatce piersiowej, bezsenność, skłonność do omdlenia, migreny, ciśnieniowe bóle głowy, bóle w krzyżu, niestrawności, biegunki, zaparcia, problemy skórne, alergie, astma, wzmożone pocenie się i lepkość rąk, zaburzenia w miesiączkowaniu, szybka utrata wagi.

Fazy reakcji na stres

Janusz Reykowski, polski psycholog, wyróżnia trzy fazy reakcji na stres, biorąc pod uwagę stopień nasilenia czynnika awersyjnego (stresora):

• faza reakcji instrumentalnych – występuje wtedy, gdy nasilenie stresu jest umiarkowane i nie przekracza progu odporności na stres. Zostają zmobilizowane siły organizmu i zwiększona aktywność procesów poznawczych. Umiarkowany stres sprzyja realizacji zadania, bo pobudza i motywuje do działania;
• faza krytyczna – natężenie stresu wzrasta, osiągając stopień odporności na stres i dezorganizując działanie człowieka. Pojawia się nadmierna koncentracja na szczegółach i sztywność w rozwiązywaniu problemów. Występuje szereg przejawów reakcji emocjonalnych: lęk, gniew, strach, frustracja;
• faza reakcji obrony przed stresem – wzmożony stan pobudzenia emocjonalnego, który objawia się w postaci agresji, ucieczki lub wycofywania się. Inne reakcje na nadmierny stres to np.: regresja – zachowania nieadekwatne do wieku, fantazjowanie, myślenie życzeniowe, tłumienie trudności albo izolacja i unikanie kontaktów towarzyskich.

Wpływ stresu na choroby

Stres powoduje zmiany wskaźników wegetatywno-somatycznych. Pod wpływem zagrożenia zostaje aktywizowany układ sympatyczny, zwiększa się wydzielanie adrenaliny przez nadnercza, wrasta ciśnienie krwi, przyspiesza akcja serca, wzrasta poziom glukozy we krwi i hamowane są procesy trawienia. Stres bowiem wpływa na układ nerwowy (szczególnie na podwzgórze i przysadkę) i mobilizuje organizm do reakcji typu „walcz” albo „uciekaj”. Badania dotyczące wydarzeń życiowych, np. wykorzystujące Skalę Ponownego Przystosowania Społecznego autorstwa T.H. Holmesa i R.H. Rahe’a, wskazują, że osoby, które przeżyły więcej bolesnych doświadczeń życiowych (m.in. śmierć współmałżonka, rozwód, utratę pracy itp.) w porównaniu z ludźmi o mniejszej liczbie takich zdarzeń, w większym stopniu są narażone na zachorowanie, np. na zawał serca, chorobę wieńcową czy wrzody żołądka i dwunastnicy.

Ekstremalny stres, np. związany z wojną czy przeżyciem klęski żywiołowej, może powodować PTSD – zespół stresu pourazowego, który charakteryzuje się zaburzeniem snu, nawracającymi wspomnieniami traumy, stanem lęku i depresji, obniżoną wrażliwością w stosunku do otoczenia, trudnościami w koncentracji uwagi, drażliwością i wybuchami złości. Psychologowie zwracają uwagę, że mogą istnieć pewne cechy osobowości (nastawienia, predyspozycje), które przy współwystępowaniu innych czynników ryzyka, np. nadwagi, palenia tytoniu, uwarunkowań genetycznych, podwyższonego ciśnienia krwi i niewłaściwej diety, zwiększają ryzyko zachorowania na choroby układu krążenia. Do takich czynników zwiększających prawdopodobieństwo zaburzeń zdrowotnych zalicza się wzór zachowania A.

Liczne badania wskazują, że typ zachowania A (WZA) przyczynia się do zmian miażdżycowych i choroby niedokrwiennej serca. Na czym polega WZA? Osoby przejawiające wzór zachowania A angażują się w permanentną walkę o zdobycie jak największej ilości celów w jak najkrótszym czasie, mają silną potrzebę osiągnięć i awansu, tendencję do dominacji i agresywności, są niecierpliwe, energiczne, mają skłonność do współzawodnictwa, rywalizacji, pośpiechu oraz ignorują oznaki zmęczenia i przepracowania.

Należy pamiętać, że sam stres nie wywołuje choroby, a jedynie katalizuje proces zachorowania. Sytuacje stresowe powodują spadek odporności organizmu. Dokonuje się to na skutek ścisłego powiązania między układem immunologicznym, dokrewnym i nerwowym. Pod wpływem stresu obserwuje się spadek produkcji i aktywności limfocytów T i B. Gwałtowny wyrzut adrenaliny i skurcz naczyń wieńcowych, wywołany silnym stresem, może doprowadzić do tzw. zawału pozanaczyniowego. Badania psychologiczne wykazują, że stres związany z pracą zwiększa ryzyko zgonu. Zawał serca najbardziej grozi tym osobom, które mają duży zakres odpowiedzialności i którym stawia się duże wymagania. Ponadto, kumulujące się w ciągu życia stresy mogą wyjaśnić zjawisko przedwczesnego starzenia się. Stres może w sposób istotny decydować o długości naszego istnienia.

Sposoby na zmniejszenie stresu

Wielu ludzi zadaje sobie pytanie, jak pokonać stres, i nadal nie znajduje odpowiedzi. Umiejętność radzenia sobie z przeciwnościami losu stanowi wypadkową doświadczeń życiowych, temperamentu, cech osobowości, systemu wartości, wsparcia społecznego, światopoglądu, sposobu myślenia itp. W dużej mierze odporność na stres wynika z filozofii życia. Tylko od człowieka zależy, czy pozwoli przytłoczyć się stresom, owładnąć chorym ambicjom i pragnieniom odniesienia spektakularnych sukcesów. Może warto zmienić własny styl życia, zatrzymać się w biegu, wyjść na spacer, pobyć z samym sobą, z naturą, z drugim człowiekiem i zapomnieć o chaosie dnia codziennego? Po co się samemu zabijać? Przecież fundowanie sobie stresów to taka powolna śmierć na raty…