Zaparcia i bóle mięśni. Niepozorny objaw groźnego niedoboru

Potas to niezbędny do życia pierwiastek mineralny i główny elektrolit wewnątrzkomórkowy. Razem z sodem i chlorem odpowiada za prawidłową gospodarkę wodno-elektrolitową, równowagę kwasowo-zasadową oraz utrzymanie potencjału elektrycznego błon komórkowych. Bez jego udziału niemożliwe byłoby przewodzenie impulsów nerwowych, kurczenie się mięśni szkieletowych ani miarowa praca serca.

Odpowiednia podaż tego pierwiastka w diecie odgrywa także kluczową rolę w regulacji ciśnienia tętniczego – potas ułatwia wydalanie nadmiaru sodu przez nerki i zmniejsza napięcie ścian naczyń krwionośnych. To właśnie nerki są głównymi narządami kontrolującymi jego stężenie we krwi, na bieżąco regulując ilość usuwaną z moczem.

Zgodnie z polskimi normami żywienia z 2024 r. wystarczające spożycie potasu dla osób dorosłych wynosi 3500 mg na dobę. Taka sama norma dotyczy kobiet w ciąży, natomiast w okresie karmienia piersią zapotrzebowanie wzrasta do 4000 mg na dobę.

Wartości te odnoszą się do potasu dostarczanego wraz z codzienną dietą, a nie do dawek z preparatów aptecznych. Bogatym źródłem tego pierwiastka są ziemniaki, pomidory (zwłaszcza koncentraty i soki), nasiona roślin strączkowych, suszone owoce, orzechy, banany oraz zielone warzywa liściaste. U zdrowego człowieka urozmaicony jadłospis w zupełności wystarcza do pokrycia dobowych potrzeb.

Poziom potasu we krwi zależy od ilości tego pierwiastka dostarczanej z pożywieniem, jego przemieszczania się między krwią a komórkami oraz wydalania przez nerki i przewód pokarmowy. Nadmierna utrata potasu lub zaburzenia mechanizmów regulujących jego stężenie w organizmie mogą prowadzić do hipokaliemii, czyli obniżenia stężenia potasu we krwi poniżej 3,5 mmol/l.

Główną przyczyną gwałtownej utraty elektrolitów są przedłużające się wymioty i biegunki, a także nadużywanie środków przeczyszczających. Bardzo częstym powodem hipokaliemii jest stosowanie leków moczopędnych (diuretyków pętlowych i tiazydowych), powszechnie przepisywanych w leczeniu nadciśnienia tętniczego i niewydolności serca.

Do zaburzeń gospodarki potasowej prowadzą również choroby nerek oraz zaburzenia endokrynologiczne, zwłaszcza nadmierne wydzielanie aldosteronu (hiperaldosteronizm) oraz zespół Cushinga. Do okresowego obniżenia stężenia potasu może przyczynić się także obfite pocenie się podczas intensywnego wysiłku fizycznego w upale, szczególnie przy niedostatecznym nawodnieniu.

Niewielkie obniżenie stężenia potasu we krwi nie zawsze daje zauważalne dolegliwości. Objawy występują zazwyczaj, gdy niedobór się pogłębia lub rozwija w szybkim tempie. Obejmują zarówno mięśnie, jak i układ pokarmowy czy serce, a ich nasilenie zależy m.in. od stopnia hipokaliemii oraz ogólnego stanu zdrowia. Żaden z wymienionych objawów nie pozwala samodzielnie rozpoznać niedoboru potasu – do jego potwierdzenia potrzebne jest badanie krwi. Oto sygnały, na które warto zwrócić uwagę:

• Osłabienie i przewlekłe zmęczenie – spadek stężenia potasu w komórkach mięśniowych upośledza ich zdolność do generowania skurczu, co wywołuje uczucie ciężkości kończyn, wiotkość mięśni i szybkie wyczerpanie nawet przy prostych czynnościach.
• Zaparcia i inne dolegliwości trawienne – potas warunkuje prawidłową kurczliwość mięśniówki gładkiej jelit. Przy jego niedoborze perystaltyka wyraźnie zwalnia, prowadząc do uciążliwych zaparć, wzdęć, a w skrajnych przypadkach nawet do znacznego zahamowania pracy jelit.
• Zaburzenia rytmu serca – to najgroźniejszy skutek hipokaliemii. Niedobór potasu zakłóca proces powstawania i przewodzenia impulsów elektrycznych w mięśniu sercowym, objawiając się kołataniem, uczuciem "potykania się" serca oraz groźnymi arytmiami komorowymi. Ryzyko poważnych zaburzeń rośnie przy znacznej hipokaliemii, a także u osób z chorobami serca lub przyjmujących określone leki.
• Skurcze mięśni, bóle i drętwienie – deficyt pierwiastka sprzyja bolesnym kurczom łydek i stóp oraz parestezjom (mrowieniu i drętwieniu palców), choć objawy te bywają mylone z niedoborem magnezu.
• Trudności w oddychaniu – w zaawansowanej hipokaliemii osłabienie może objąć mięśnie międzyżebrowe oraz przeponę, wywołując duszność spoczynkową i wymagając natychmiastowej hospitalizacji.

Innym, mniej znanym następstwem niedoboru potasu bywa wzmożone pragnienie połączone z oddawaniem dużych ilości moczu (wielomocz), wynikające z zaburzenia zdolności nerek do zagęszczania moczu.

Podstawą rozpoznania hipokaliemii jest badanie stężenia elektrolitów (jonogram) z krwi żylnej. W przypadku nieprawidłowości lekarz zazwyczaj zleca również badanie EKG, aby ocenić wpływ niedoboru na pracę serca.

Suplementów potasu pod żadnym pozorem nie należy przyjmować bez konsultacji lekarskiej i potwierdzonego wyniku badania krwi. Równie niebezpieczny jak niedobór jest bowiem nadmiar potasu (hiperkaliemia), który może prowadzić do zatrzymania akcji serca. Szczególną ostrożność muszą zachować osoby z chorobami nerek oraz pacjenci przyjmujący inhibitory ACE, sartany czy diuretyki oszczędzające potas – w tych grupach nawet niewielka suplementacja może wywołać stan zagrożenia życia.

Potas to strażnik prawidłowej pracy serca, mięśni i jelit. Choć pierwsze sygnały jego niedoboru bywają niespecyficzne i przypominają zwykłe zmęczenie, powtarzające się skurcze, zaparcia czy nierówne bicie serca powinny skłonić do wykonania prostego jonogramu z krwi. Wyrównywanie poziomu potasu wymaga zawsze ustalenia przyczyny jego utraty i powinno odbywać się pod kontrolą lekarza.

Źródła:

1. PZH, https://www.pzh.gov.pl/normy-zywienia-2024/
2. NIH, https://ods.od.nih.gov/factsheets/Potassium-Consumer/
3. PZH, https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/zasady-zdrowego-zywienia/potas-znaczenie-zrodla-przyklady-realizacji-zapotrzebowania-z-diety/
4. WebMD, https://www.webmd.com/diet/supplement-guide-potassium