Kluczowy pierwiastek dla tarczycy. Nadmiar szkodzi tak jak brak

Jod należy do mikroelementów, składników potrzebnych organizmowi w bardzo małych ilościach. Ciało nie umie go samodzielnie wytworzyć, dlatego trzeba dostarczać go z jedzeniem oraz wodą. Dorosły człowiek potrzebuje około 150 mikrogramów dziennie. Dla większego zobrazowania, przez całe życie wystarczy go zaledwie około jednej łyżeczki.

W całym ciele znajduje się tylko 15 do 20 miligramów jodu, a około 70 do 80 procent tej ilości magazynuje tarczyca. Reszta rozkłada się we krwi, mięśniach oraz innych tkankach. Po zjedzeniu jod wchłania się w jelicie cienkim i przedostaje się do krwi, a jego nadmiar organizm usuwa z moczem. Z tego powodu ilość jodu w organizmie najczęściej ocenia się na podstawie jego stężenia w moczu. Ta metoda ma szczególne znaczenie w badaniach populacyjnych.

Tarczyca wyłapuje jod z krwi i łączy go z białkiem, aby zbudować dwa hormony. Pierwszy to tyroksyna (T4), a drugi to trijodotyronina (T3). Liczby w nazwach pochodzą od liczby atomów jodu znajdujących się w danej cząsteczce. Bez jodu ta produkcja się zatrzymuje. T4 powstaje w większej ilości, ale jest stworzone trochę na zapas. Dopiero w tkankach organizm odczepia jeden atom jodu i zamienia go w aktywne T3, które napędza komórki.

Te hormony decydują o tym, jak szybko komórki spalają energię, dlatego wpływają na tętno, temperaturę ciała oraz pracę jelit. Warto wiedzieć, że tarczyca gromadzi zapas jodu wystarczający na kilka tygodni, dlatego krótka przerwa w dostawach nie daje od razu o sobie znać.

Jod jest wręcz konieczny w trakcie ciąży, ponieważ od niego zależy rozwój mózgu oraz układu nerwowego dziecka. W pierwszych tygodniach płód nie ma jeszcze własnej tarczycy, dlatego korzysta jedynie z jodu matki. Niedobór w tym czasie zaburza rozwój poznawczy dziecka i objawia się niższymi wynikami IQ. W skrajnych przypadkach prowadzi nawet do kretynizmu, czyli ciężkiego upośledzenia umysłowego oraz zahamowania wzrostu. Z tego powodu kobiety w ciąży potrzebują więcej jodu, około 250 mikrogramów dziennie.

Niedobór jodu jest jedną z głównych przyczyn zaburzeń rozwoju mózgu u dzieci, których można uniknąć. Jod gromadzi się również w piersiach, bo w czasie karmienia matka przekazuje go dziecku razem z mlekiem. Mniejsze ilości wychwytują też ślinianki, czyli narządy znajdujące się w okolicy jamy ustnej oraz błona śluzowa żołądka.

Pierwszą widoczną oznaką niedoboru jest tzw. wole, inaczej powiększenie tarczycy. Gdy zaczyna brakować jodu, gruczoł rozrasta się i stara się go przechwycić jak najwięcej z krwi, więc na szyi pojawia się charakterystyczne zgrubienie. Przewlekły brak jodu spowalnia cały organizm. Pojawia się wówczas:

• ciągłe zmęczenie,
• marznięcie nawet przy wyższej temperaturze,
• sucha skóra,
• łamliwe włosy,
• zaparcia,
• mgła mózgowa,
• problemy z koncentracją,
• przyrost masy ciała.

Pierwsze objawy łatwo pomylić ze stresem albo zwykłym przemęczeniem, dlatego niedobór jodu przez długi czas nie przychodzi do głowy. Skala problemu jest dość duża, choć dokładne szacunki zależą od źródła i roku. W wielu krajach niedostateczna podaż jodu wciąż jest problemem zdrowia publicznego. Dawniej powiększenie tarczycy było częste na terenach górskich, oddalonych od morza, gdzie jodu w glebie oraz wodzie było bardzo niewiele.

Najwięcej jodu pochodzi z morza, więc to ryby morskie oraz owoce morza są jego najlepszym naturalnym źródłem.

• Dorsz należy do liderów i porcja 100 gramów oferuje go ponad 100 mikrogramów, a to znacząca część dziennej normy.
• Jod znajdziemy też w nabiale, ponieważ szklanka mleka ma mniej więcej 50 do 100 mikrogramów, choć ilość waha się zależnie od pory roku oraz paszy krów.
• Jedno jajko zawiera go około 25 mikrogramów (głównie w żółtku).

Rekordzistami są wodorosty, takie jak kombu lub nori, ale ich zawartość jest skrajnie różna i wielokrotnie przekracza zapotrzebowanie, dlatego trzeba z nimi uważać. Warto wiedzieć, że ryby słodkowodne oraz większość warzyw ma go niewiele.

Polska przez długie lata zmagała się z powszechnym niedoborem jodu, a najbardziej na południu kraju. Rozwiązaniem stało się jodowanie soli kuchennej, które wprowadzono obowiązkowo w 1997 r. Do każdego kilograma soli dodaje się około 30 miligramów jodku potasu, więc kilka gramów dziennie pokrywa solidną część zapotrzebowania. Program okazał się skuteczny i w sporym stopniu zlikwidował dawne problemy z tarczycą.

Przy korzystaniu z soli himalajskiej lub morskiej, która nie jest dodatkowo wzbogacana jodem, niedobór może powrócić. Podobnie w sytuacji ograniczania soli - tracimy jedno z najlepiej dostępnych źródeł tego pierwiastka. W takich przypadkach trzeba zacząć spożywać większą ilość ryb, nabiału i innych produktów z jodem.

Nadmiar jodu szkodzi podobnie jak niedobór. Bezpieczna górna granica dla dorosłego człowieka to według europejskich zaleceń około 600 mikrogramów dziennie, a stałe przekraczanie tej ilości rozregulowuje tarczycę. Duża dawka jodu chwilowo blokuje tarczycę i ogranicza produkcję hormonów. U zdrowej osoby tarczyca szybko wraca do normalnej pracy. W przypadku Hashimoto powrót do pracy trwa dłużej, z tego powodu hormonów zaczyna brakować i może rozwinąć się niedoczynność.

U innych, głównie starszych osób z guzkami tarczycy, nadmiar wyzwala odwrotny problem, czyli nadczynność. Winowajcą są przeważnie suplementy z dużą dawką, tabletki z wodorostów oraz kuracje na własną rękę. Ostre zatrucie jest rzadkie i wymaga dawek liczonych w gramach. Przed sięgnięciem po jod w kapsułkach najlepiej porozmawiać o tym z lekarzem.

Jak widać, bez jodu organizm nie poradzi sobie z podstawowymi procesami. Najważniejszy jest złoty środek, czyli ani za mało, ani za dużo. Zróżnicowana dieta z rybami, nabiałem oraz solą jodowaną przeważnie pokrywa zapotrzebowanie, a przy podejrzeniu problemów z tarczycą lepiej zaufać lekarzowi niż działać na własną rękę.

Źródła:

1. NIH, https://ods.od.nih.gov/factsheets/Iodine-HealthProfessional/
2. NLM, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK500006/
3. NLM, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12196286/
4. NLM, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9486041/
5. NLM, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5661998/