Miały wspierać zdrowie, a uszkodziły wątrobę. Te suplementy budzą obawy

Najwięcej danych dokumentuje amerykańska sieć DILIN, zrzeszająca szpitale badające uszkodzenia wątroby po lekach i suplementach. W ciągu dekady udział suplementów w tych zgłoszeniach wzrósł z 7 do 20 proc. Wśród chorych z uszkodzeniem wątroby po suplementach 13 proc. zmarło lub wymagało przeszczepu narządu, podczas gdy po lekach było to 3 proc. (zestawienie nie obejmowało preparatów na masę mięśniową).

W badaniu z Islandii suplementy odpowiadały za 16 proc. takich uszkodzeń, a w Barcelonie, gdzie przez 2 lata obserwowano niemal 92 tys. pacjentów, za 4 z 20 przypadków o łagodnym przebiegu. DILIN gromadzi dane ze specjalistycznych ośrodków, dlatego wyniki te nie pokazują powszechności problemu w całej populacji, dowodzą jednak, że powikłania bywają bardzo groźne.

Substancje wchłonięte w jelitach trafiają z krwią do wątroby, gdzie enzymy przekształcają je w inne związki. Część z nich wykazuje wysoką reaktywność chemiczną i niszczy hepatocyty – im większa dawka, tym wyższe ryzyko toksyczności. Drugi rodzaj uszkodzeń ma charakter immunologiczny: układ odpornościowy atakuje wątrobę u osób z określonymi wariantami genów HLA.

Problem polega na tym, że kapsułka zawiera często wielokrotnie więcej substancji czynnych niż tradycyjna przyprawa czy napar. Dochodzi do tego niepewny skład – w badaniu DILIN aż 51 proc. z 272 suplementów przyniesionych przez chorych miało skład niezgodny z deklaracją na etykiecie. W Polsce suplement diety to w świetle prawa żywność zgłaszana do GIS, przez co nie podlega rygorystycznym procedurom rejestracyjnym wymaganym dla leków.

Kurkumina słabo wchłania się z przewodu pokarmowego, dlatego do kapsułek dodaje się piperynę z czarnego pieprzu, która zwiększa jej biodostępność nawet 20-krotnie. Sieć DILIN opisała 10 przypadków uszkodzenia wątroby po kapsułkach z kurkumą: objawy wystąpiły między 1. a 4. miesiącem stosowania, 5 osób hospitalizowano, a jedna zmarła (7 z 10 pacjentów miało ten sam wariant genu HLA).

Z kolei ekstrakt z zielonej herbaty obfituje w EGCG (galusan epigallokatechiny). W badaniu MGTT obejmującym 1075 kobiet po menopauzie dawka 843 mg EGCG dziennie wywołała wzrost enzymu ALT u 6,7 proc. uczestniczek, wobec 0,7 proc. w grupie placebo. W Unii Europejskiej dzienna porcja suplementu musi dostarczać poniżej 800 mg EGCG i nie wolno przyjmować jej na czczo.

Ashwagandha (witania ospała) to popularny suplement adaptogenny. W rejestrach z Islandii i DILIN opisano przypadki żółtaczki rozwijającej się między 2. a 12. tygodniem jej zażywania, z uporczywym świądem trwającym do 20 tygodni. Dania zakazała jej sprzedaży w 2023 r., głównie z obawy o wpływ na gospodarkę hormonalną. W Polsce surowiec jest legalny, lecz Zespół ds. Suplementów Diety zaleca wyłącznie wyciągi z korzenia i maksymalnie 10 mg witanolidów na dobę.

Po owocach Garcinia cambogia z preparatów na odchudzanie notowano przypadki ostrej niewydolności wątroby. Czerwony ryż drożdżowy zawiera natomiast monakolinę K – substancję tożsamą z lekiem obniżającym cholesterol (lowastatyną). EFSA nie wskazała dla niej bezpiecznej dawki ze względu na ryzyko dla mięśni i wątroby, co doprowadziło do zaostrzenia przepisów w UE.

Początkowe objawy obejmują zmęczenie, nudności, spadek apetytu oraz ucisk pod prawym łukiem żebrowym. Z czasem dołączają ciemny mocz, jasny stolec, świąd skóry oraz żółtaczka. Zdarza się również, że uszkodzenie przebiega bezobjawowo i ujawnia się wyłącznie w badaniach laboratoryjnych.

Próby wątrobowe (ALT, AST, GGTP) znajdują się w pakiecie rozszerzonym bilansu w programie "Moje Zdrowie"; może je zlecić również lekarz POZ w ramach rutynowej diagnostyki. W hiszpańskiej poradni hepatologicznej o stosowaniu ziół i suplementów wspomniało spontanicznie jedynie 8 proc. pacjentów, a po dopytaniu przez lekarza – aż 61 proc.

Ostrożność powinny zachować przede wszystkim osoby ze zdiagnozowaną chorobą wątroby oraz łączące kilka preparatów z lekami na receptę. Zażółcenie skóry i ciemny mocz wymagają pilnej konsultacji lekarskiej oraz natychmiastowego odstawienia suplementu, a nagłe zaburzenia świadomości – wezwania pogotowia ratunkowego pod numerem 112.

Źródła:

1. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4293199/
2. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23419359/
3. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42314789/
4. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6545864/
5. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7998339/
6. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36252717/
7. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9257888/
8. Eur-lex, https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2022/2340/oj
9. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8041491/
10. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29802521/
11. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11868785/
12. ScienceDirect, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0210570525003905