Tak wyglądają ostatnie 24 godziny życia. Biologiczny zegar śmierci

Listopad to czas, w którym częściej myślimy o przemijaniu, jednak temat samego fizycznego odchodzenia wciąż pozostaje społecznym tabu. Istnieją jednak miejsca, w których jest ono codziennością. Jednym z nich jest hospicjum. To tam medycyna i biologia spotykają się z ostatecznością, a specjaliści codziennie obserwują, jak ludzkie ciało powoli przygotowuje się do drogi na drugą stronę.

– Śmierć w hospicjum jest obecna niemal codziennie. Pacjenci trafiają do nas w stanie terminalnym – w momencie, gdy z powodu postępu choroby nie są już w stanie funkcjonować samodzielnie, a rodzina nie radzi sobie z opieką w domu. Zgłaszają się też osoby samotne. Wszyscy wiemy, że w tym stanie zmierzamy już tylko w jednym kierunku. Śmierć to naturalny etap życia, ale rzadko wygląda tak jak w kinie. U pacjentów terminalnych, np. chorujących na nowotwory, proces ten rozwija się stopniowo – mówi Aleksandra Mazur-Woroniecka, prezes Stowarzyszenia Hospicjum Królowej Apostołów w Tanowie.

Czasami chory, mimo skrajnie ciężkiego stanu, czeka na swoich bliskich. Ostatkiem sił walczy, by dotrwać do przyjazdu syna czy córki. Wystarczy to ostatnie dotknięcie, pożegnanie. I wtedy odchodzi.

– To niezwykłe, jak psychika i wola potrafią na chwilę zatrzymać fizjologię. Ale bywa i tak, że ktoś jeszcze zje obiad, wydaje się być w stabilnej kondycji, a za chwilę już jest "po drugiej stronie". Śmierć bywa nieprzewidywalna. Często podopieczni spędzają z nami bardzo dużo czasu. Jeśli zapewni się im komfort, dobre wyżywienie, profesjonalną opiekę higieniczną oraz odpowiednio ustawi leki przeciwbólowe, zyskują stabilizację. Rekordzista był z nami aż cztery lata. Staramy się, aby hospicjum było jak dom – zapewniamy wygody, a nawet różne aktywności i atrakcje - podkreśla Mazur-Woroniecka.

Eksperci od lat analizują biologiczny zegar umierania i wskazują, co dzieje się z organizmem na kilka godzin przed zgonem. Na dobę przed śmiercią dominuje głębokie otępienie. Chory przez większość czasu śpi, a wybudzenie go ze stanu letargu staje się coraz trudniejsze.

– To, że ludzie gasną, widać przede wszystkim w oczach. To spojrzenie diametralnie się zmienia. Umieranie to niezwykle intymna, wręcz święta sprawa dla człowieka. Naszym – lekarzy, pielęgniarek i rodzin – zadaniem jest zapewnić w tych ostatnich godzinach bezwzględną czujność, bliskość i brak bólu. Tylko tyle i aż tyle – zaznacza Mazur-Woroniecka.

– Na 24 godziny przed śmiercią rysy twarzy zaczynają się wyostrzać. Buzia robi się pociągła, nos wydaje się ostrzejszy, a oczy zapadnięte. To tzw. twarz hipokratesowa. Spojrzenie traci blask, staje się matowe i "szklane". Pacjent może patrzeć "przez nas", jakby był już w innym świecie – mówi Anna Majchrowicz, lekarka, która pracuje w Stowarzyszeniu Hospicjum Królowej Apostołów w Tanowie.

– Na 12 godzin przed śmiercią najczęściej pojawia się tzw. marmurkowatość skóry. Na stopach, podudziach i dłoniach występują fioletowosine plamy. Kończyny stają się zimne w dotyku. Tętno staje się bardzo szybkie, ale ledwo wyczuwalne, a ciśnienie tętnicze spada do wartości skrajnych. Wszystko zależy oczywiście od tego, jakie objawy najbardziej doskwierają pacjentowi w danej chwili. U większości osób umierających pojawiają się problemy z układem oddechowym – dodaje.

Zazwyczaj najbardziej dramatycznym momentem dla rodzin jest faza na około sześć godzin przed zgonem. Wtedy możemy zaobserwować tzw. grzechotkę śmierci.

– Dla bliskich ten dźwięk jest przerażający, brzmi, jakby chory się dusił. Czysta fizjologia wyjaśnia to jednak prosto: wiotczeją mięśnie podniebienia i gardła, a chory traci odruch połykania i odkrztuszania. Co ważne, pacjent w tym stanie już nie cierpi, jest nieprzytomny i nie czuje duszności. Ten dźwięk rani uszy stojących przy łóżku, ale dla umierającego nie jest bolesny. W takich momentach kluczowa jest nasza reakcja – odpowiednie ułożenie ciała pacjenta w pozycji wysokiej lub półwysokiej oraz, w razie potrzeby, delikatne odsysanie wydzieliny. Dbamy też o komfort otoczenia, optymalną temperaturę w pokoju, która powinna wynosić około 20 stopni Celsjusza, właściwe nawilżenie powietrza oraz tlenoterapię – tłumaczy dr Majchrowicz.

Lekarka dodaje, że większość ludzi nie jest i nigdy nie będzie pogodzona ze śmiercią. Jej zdaniem odchodzenie zawsze jest potwornie trudne – zarówno dla rodziny, jak i dla samego chorującego.

– Czasami myślimy, że jeśli odchodzi osoba starsza, na przykład po dziewięćdziesiątce, która jest już skrajnie zmęczona chorobą, to bliskim będzie łatwiej. Nic bardziej mylnego. Nawet w takim wieku człowiek podświadomie chce żyć i strasznie żal mu rozstawać się z ukochanymi osobami. Do śmierci nie da się przyzwyczaić ani w pełni z nią pogodzić – relacjonuje dr Majchrowicz.

– Nam też wiele ludzkich historii już na zawsze zostaje w pamięci. Pamiętam szczególnie 40-letniego mężczyznę. Jego odejście było czymś niesamowitym. Przez większość czasu znajdował się w stanie przymglenia świadomości – raz był z nami, raz nie. Jednak w momentach, gdy ta świadomość wracała, mówił zupełnie logicznie. Trzymał za ręce brata i siostrę. Bardzo martwił się o swoją córkę i w tych ostatnich chwilach prosił ich, by się nią zaopiekowali. Rodzeństwo bez przerwy go uspokajało, powtarzając: "Nie martw się, zajmiemy się małą, bądź spokojny" – mówi.

Dodaje, że to czuwanie trwało około pięciu godzin. – Na samym końcu, bezpośrednio przed odejściem, jego twarz dosłownie się rozjaśniła, a na ustach zastygł piękny, szczęśliwy uśmiech. Zmarł z tym wyrazem twarzy. Rodzice, którzy ze strachu przed śmiercią czekali w osobnym pomieszczeniu, byli w głębokim szoku, gdy zobaczyli go po wszystkim. Zatem śmierć potrafi zaskoczyć spokojem, a nawet uśmiechem. Ta sytuacja pokazała mi, że nie musi być brutalna – zaznacza dr Majchrowicz.

Lekarka podkreśla także, że hospicjum ma sztywne procedury, które wyznaczają, co będzie się działo z ciałem człowieka po jego śmierci.

– Gdy stwierdzamy zgon, niezwłocznie powiadamiamy rodzinę, jeśli nie było jej przy łóżku w tej ostatniej chwili. Następnie ciało zmarłego jest przygotowywane i przewożone do naszej hospicyjnej kapliczki. Pracownicy zakładu pogrzebowego, wskazanego wcześniej przez rodzinę, przyjeżdżają zazwyczaj w ciągu dwóch–trzech godzin od zgłoszenia i odbierają bliskiego z kaplicy. Ostatnia droga pacjenta w hospicjum odbywa się więc w pełnym szacunku, ciszy i bez pośpiechu – podkreśla dr Majchrowicz.

– Codzienność w hospicjum ciągle uświadamia mi, że wobec śmierci trzeba po prostu mieć w sobie ogromną pokorę. Umieranie to sprawa niezwykle intymna dla każdego człowieka i powinna być traktowana z najwyższym szacunkiem – podsumowuje Mazur-Woroniecka.