Miażdżyca nie zaczyna się nagle. Wcześniej organizm wysyła znaki, które łatwo zlekceważyć

Proces miażdżycowy inicjuje uszkodzenie śródbłonka - delikatnej, wewnętrznej warstwy komórek wyściełających tętnice. Gdy śródbłonek zostaje uszkodzony przez wysokie ciśnienie, palenie, podwyższony cukier oraz nadmiar cholesterolu LDL, tętnica staje się bardziej podatna na odkładanie tłuszczu.

Cząsteczki LDL wnikają w ścianę naczynia. Układ odpornościowy, próbując zneutralizować zagrożenie, wysyła w te miejsca makrofagi (białe krwinki). Te jednak po pochłonięciu tłuszczu zamieniają się w tzw. komórki piankowate i tworzą początek blaszki miażdżycowej - twardniejącego złogu zwężającego światło tętnicy.

Warto pamiętać, że u osób z grup umiarkowanego i wysokiego ryzyka optymalny poziom LDL powinien być znacznie niższy niż standardowe normy laboratoryjne i wynosić odpowiednio poniżej 70 lub 55 mg/dl. Gdy stężenie LDL stale przekracza 100-115 mg/dl, proces odkładania blaszek gwałtownie przyspiesza. Co niepokojące, pierwsze zmiany naczyniowe ultrasonografia wykazuje już u pacjentów przed trzydziestką.

Wczesne objawy miażdżycy są łagodne i niespecyficzne. Najczęściej pojawiają się:

• wyraźna zadyszka po wejściu po schodach, choć wcześniej taki wysiłek nie był żadnym problemem,
• ogólna słabsza kondycja, która objawia się silniejszym zmęczeniem nawet po krótkim spacerze,
• uczucie ciężkości w klatce piersiowej, które ustępuje po odpoczynku,
• częstsze kołatanie serca przy aktywności, która kiedyś nie była żadnym problemem.

Objawy te są zazwyczaj mylone ze spadkiem formy, stresem lub brakiem snu. W takiej sytuacji ważne jest to, czy takie objawy nasilają się z miesiąca na miesiąc, ponieważ wtedy warto już wykonać podstawowe badania, takie jak lipidogram, glukoza na czczo oraz pomiar ciśnienia krwi.

Stale zmarznięte stopy (nawet w ciepłe dni), blada lub sina skóra na łydkach oraz słabsze owłosienie nóg to klasyczne objawy niedokrwienia obwodowego. Zwężone przez blaszkę miażdżycową tętnice obwodowe dostarczają mniej krwi do kończyn, więc skóra jest gorzej dotleniona i wolniej się ogrzewa.

Charakterystyczne jest też wolniejsze gojenie się drobnych skaleczeń na stopach oraz łamliwe, wolno rosnące paznokcie u nóg. Szczególnie niepokojąca jest asymetria - jeśli jedna stopa jest wyraźnie chłodniejsza lub bledsza od drugiej, sugeruje to zaawansowane zwężenie konkretnego naczynia. Prosty test można wykonać w domu: w pozycji leżącej unieść nogi na około minutę i obserwować, czy któraś stopa blednie szybciej oraz dłużej odzyskuje normalny kolor po opuszczeniu.

Chromanie przestankowe to ból, skurcz lub uczucie ciężkości w łydce, udzie albo pośladku, który daje o sobie znać po przejściu niedługiego dystansu (100-200 m). Pracujące mięśnie nóg potrzebują więcej tlenu, którego zwężone tętnice nie są w stanie dostarczyć. Charakterystyczne jest to, że dolegliwości nasilają się podczas marszu pod górę lub z ciężkimi zakupami.

Wielu chorych zatrzymuje się wtedy pod pretekstem oglądania witryny sklepowej, więc taką sytuację nazwano "chorobą wystaw sklepowych". Chromanie bywa mylone ze zmęczeniem, rwą kulszową lub zwyrodnieniem stawów, jednak w przypadku miażdżycy ból znika niemal natychmiast po zaprzestaniu ruchu i wraca z dokładnie tą samą intensywnością po wznowieniu marszu.

Zwężanie tętnic szyjnych i wieńcowych nie zawsze ujawnia się dopiero przy ostrym incydencie. Przewlekłe niedotlenienie struktur mózgowych manifestuje się pogorszeniem pamięci krótkotrwałej, trudnościami z koncentracją, tzw. mgłą mózgową oraz krótkotrwałymi zawrotami głowy podczas gwałtownego wstawania. Pacjenci zgłaszają też uporczywe szumy w uszach lub chwilowe pociemnienie przed oczami.

Uwaga - objawy alarmowe: Jeśli u pacjenta wystąpi nagłe osłabienie lub niedowład jednej strony ciała, bełkotliwa mowa, opadanie kącika ust, nagła utrata widzenia w jednym oku lub ostry ból w klatce piersiowej promieniujący do żuchwy lub lewej ręki - to objawy udaru mózgu lub zawału serca! W takiej sytuacji należy natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe (999/112).

Problemy z erekcją pojawiają się na długo przed tym, zanim układ krążenia da o sobie znać w dotkliwszy sposób. W badaniach często wskazuje się odstęp około 3 do 5 lat. Wynika to z czystej anatomii - tętnice prącia mają średnicę około 1 do 2 mm, więc zwężają się szybciej niż większe naczynia wieńcowe, mające 3 do 4 mm.

Gdy zatem śródbłonek przestaje produkować wystarczającą ilość tlenku azotu odpowiedzialnego za rozszerzanie naczyń, krew nie może napłynąć do ciał jamistych z odpowiednią siłą i wzwód jest słabszy lub krótszy. To jeden z pierwszych znaków, że naczynia w całym ciele tracą sprawność. Zaburzenia erekcji u mężczyzn przed 50. rokiem życia, niemające podłoża psychologicznego, wymagają pilnej diagnostyki kardiologicznej.

W pierwszej kolejności należy zbadać profil lipidowy, poziom glukozy, ciśnienie oraz zmierzyć obwód talii. Według kryteriów medycznych otyłość brzuszna (obwód talii powyżej 94 cm u mężczyzn i powyżej 80 cm u kobiet) drastycznie zwiększa ryzyko incydentów sercowo-naczyniowych.

Rozwój choroby drastycznie przyspiesza palenie tytoniu - substancje smoliste niszczą śródbłonek naczyń. Równie destrukcyjne są tłuszcze trans, ukryte w twardych margarynach, żywności typu fast food oraz sklepowych wyrobach cukierniczych. Ich podaż w diecie powinna wynosić bezwzględnie poniżej 1 proc. dziennego zapotrzebowania energetycznego. Negatywny wpływ ma także chroniczny niedobór snu (poniżej 6 godzin na dobę) oraz siedzący tryb życia.

W ramach profilaktyki kardiologicznej po 30. roku życia zdecydowanie warto raz w roku wykonać:

• pełny lipidogram (cholesterol całkowity, LDL, HDL, trójglicerydy),
• stężenie glukozy na czczo oraz hemoglobinę glikowaną (HbA1c),
• regularny, domowy pomiar ciśnienia tętniczego.

U osób z wyższym ryzykiem zaleca się USG doppler tętnic szyjnych, które pokazuje grubość kompleksu intima-media (wewnętrznych warstw naczynia). Lekarz może zlecić także wyznaczenie wskaźnika kostka-ramię, czyli proste badanie porównujące ciśnienie na ramieniu i kostce. Im wcześniej wychwycimy odchylenia, tym większa szansa na zatrzymanie procesu.

Miażdżyca przez długi czas rozwija się bez zwracania na siebie uwagi, ale rzadko atakuje bez ostrzeżenia. Na ogół wcześniej daje o sobie znać drobnymi wskazówkami, które łatwo zrzucić na wiek, stres lub gorszą kondycję. Warto je traktować poważnie i nie czekać na pierwszy poważny incydent. Regularne badania, kontrola ciśnienia oraz zdrowe nawyki dają szansę na zatrzymanie tego procesu zanim wymknie się spod kontroli.

Źródła:

1. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9199460/
2. AHAIASA Journals, https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/circulationaha.105.550723
3. NIH, https://www.nhlbi.nih.gov/health/peripheral-artery-disease/symptoms
4. PubMed, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28123169/
5. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4442980/
6. Oxford Academic, https://academic.oup.com/eurheartj/article/42/34/3227/6358713