Zbija cholesterol, czyści żyły. Zanim wdrożysz farmakoterapię

Profil lipidowy składa się z kilku frakcji, które w odmienny sposób wpływają na stan naczyń krwionośnych.

• Cholesterol LDL ("zły cholesterol"), w przypadku nadmiaru kumuluje się w ścianach tętnic, co wpływa na powstawanie blaszek miażdżycowych i zwężenie światła naczyń.
• Odwrotny mechanizm wykazuje cholesterol HDL, który transportuje nadwyżki cholesterolu z obwodu z powrotem do wątroby, gdzie ulegają one metabolizmowi.
• Cholesterol całkowity stanowi sumaryczne stężenie wszystkich frakcji krążących we krwi.

Według aktualnych norm dla populacji zdrowej (niskiego ryzyka) cholesterol całkowity powinien wynosić poniżej 190 mg/dl, a frakcja LDL poniżej 115 mg/dl. Optymalny poziom trójglicerydów na czczo wynosi poniżej 100 mg/dl, natomiast stężenie HDL powinno przekraczać 40 mg/dl u mężczyzn i 50 mg/dl u kobiet.

Trzeba pamiętać, że cholesterol sam w sobie nie jest toksyczny. To ważny budulec naszego ciała. Organizm potrzebuje go do tworzenia osłonek komórkowych, produkcji hormonów oraz kwasów ułatwiających trawienie. Problemem staje się dopiero jego nadmiar w niewłaściwej frakcji.

Błonnik rozpuszczalny w jelitach tworzy żelową strukturę, która wiąże część kwasów żółciowych i ogranicza ich ponowne wchłanianie. Ponieważ wątroba wytwarza kwasy żółciowe z cholesterolu, ich większe wydalanie z błonnikiem sprawia, że organizm zużywa kolejne jego porcje do uzupełnienia zapasów. Taki mechanizm stopniowo obniża poziom LDL we krwi.

Dobrymi źródłami błonnika rozpuszczalnego są m.in. owies, jęczmień, jabłka oraz nasiona roślin strączkowych. W owsie szczególnie ważny jest beta-glukan - rodzaj błonnika rozpuszczalnego o dobrze udokumentowanym działaniu. Przyjmuje się, że spożycie około 3 gramów beta-glukanu dziennie wpływa na obniżenie cholesterolu. Taką ilość można dostarczyć np. w porcji około 70-90 gramów płatków owsianych.

W badaniach rzeczywiste spadki LDL mieszczą się przeważnie w granicach kilku procent, dlatego błonnik sprawdzi się jako element profilaktyki, ale nie zastąpi leczenia przy znacznym przekroczeniu wartości.

Nie chodzi o to, aby usunąć tłuszcz z diety, lecz aby mniej korzystne tłuszcze na zdrowsze. Tłuszcze nasycone podnoszą poziom LDL, dlatego warto ograniczyć masło, smalec, tłuste mięso oraz pełnotłusty nabiał. W ich miejsce lepiej wybrać tłuszcze nienasycone, takie jak oliwa, olej rzepakowy, awokado czy orzechy. Taka zmiana może obniżyć poziom LDL skuteczniej niż samo ograniczenie kalorii z tłuszczu.

Warto zatem zmienić masło na oliwę lub olej rzepakowy, tłustą wieprzowinę na drób lub rybę, a tłuste sery na chudsze odpowiedniki. Dobrze jest też ograniczać tłuszcze trans, które mogą występować w niskiej jakości wyrobach cukierniczych i mocno przetworzonych produktach. Podnoszą one LDL i jednocześnie obniżają HDL.

Pamiętaj też, że każdy gram tłuszczu ma 9 kcal - niezależnie od rodzaju. Dlatego nawet zdrowe oleje, orzechy czy awokado warto jeść z umiarem.

Sterole oraz stanole roślinne, nazywane też fitosterolami, to substancje o budowie podobnej do cholesterolu. Występują naturalnie w olejach roślinnych, orzechach, nasionach oraz produktach pełnoziarnistych.

Ich działanie polega na konkurowaniu z cholesterolem w jelicie. Fitosterole zajmują miejsce cholesterolu i częściowo blokują jego wchłanianie, dzięki czemu mniej cholesterolu trafia do krwi. Aby uzyskać widoczny efekt, trzeba spożywać około 2 gramów fitosteroli dziennie. Taka ilość może obniżyć poziom LDL średnio o 8-10 procent.

Problem w tym, że ze zwykłej diety dostarczamy ich zaledwie kilkaset miligramów dziennie. Z tego powodu producenci wzbogacają fitosterolami margaryny, jogurty oraz napoje mleczne. Warto pamiętać, że te produkty pomagają osobom z podwyższonym cholesterolem, ale nie są zalecane kobietom w ciąży oraz małym dzieciom bez wskazań lekarza.

Garść orzechów dziennie, czyli około 30 g, dostarcza zdrowych tłuszczów nienasyconych i może wspierać korzystny profil lipidowy. Taka porcja ma około 180 kalorii, dlatego nie warto przekraczać jednej garstki. Orzechy włoskie wyróżniają się zawartością kwasów omega-3 pochodzenia roślinnego. Tłuste ryby morskie, takie jak łosoś, makrela, śledź czy sardynki, dostarczają kwasów omega-3 typu EPA i DHA, które pomagają obniżać poziom trójglicerydów. Zaleca się dwie porcje takich ryb tygodniowo po około 100 gramów.

Nasiona roślin strączkowych, takie jak fasola, soczewica oraz ciecierzyca, łączą białko roślinne z błonnikiem i nie zawierają cholesterolu. Porcja 100 gramów ugotowanej soczewicy ma około 115 kalorii oraz 9 gramów białka. Dla wsparcia żywieniowego ważna jest do tego regularność, dlatego warto włączać je do jadłospisu kilka razy w tygodniu.

Na poziom cholesterolu i trójglicerydów wpływa nie tylko ilość tłuszczu w diecie, ale też nadmiar cukru, alkohol, przetworzone produkty i ogólny styl żywienia.

• Nadmiar cukru i słodzone napoje podnoszą trójglicerydy i obniżają korzystny HDL. Wątroba przekształca nadwyżkę cukru w tłuszcze krążące we krwi.
• Alkohol działa podobnie - jego regularne spożywanie podnosi trójglicerydy oraz bardzo obciąża wątrobę.
• Przetworzone mięso, takie jak kiełbasa, parówka oraz boczek, dostarcza dużo tłuszczów nasyconych i soli. Lepiej spożywać tego typu produkty okazjonalnie.
• Nadmierna masa ciała, głównie tłuszcz brzuszny, zaburza gospodarkę lipidową. Redukcja wagi obniża trójglicerydy oraz podnosi HDL.
• Ukryty cukier w gotowych sosach, płatkach śniadaniowych oraz jogurtach owocowych łatwo przeoczyć, dlatego warto czytać etykiety.

Najskuteczniejsza jest suma drobnych nawyków i zmian, a nie pojedynczy posiłek od święta.

Dieta ma duże znaczenie, ale nie zawsze wystarcza do unormowania poziomu cholesterolu. U części osób podwyższony LDL wynika z przyczyn genetycznych, chorób współistniejących albo stosowanych leków. Hipercholesterolemia rodzinna to wrodzone zaburzenie, w którym organizm słabiej usuwa LDL z krwi. Wartości LDL bywają wtedy bardzo wysokie od dzieciństwa, a sama zmiana jadłospisu ich nie unormuje. Wtedy konieczne bywa leczenie obniżające cholesterol, dobrane przez lekarza.

Również po zawale lub przy cukrzycy cele leczenia są bardziej rygorystyczne i często wymagają farmakoterapii. Na poziom cholesterolu mogą wpływać także choroby tarczycy oraz niektóre leki, np. glikokortykosteroidy, diuretyki czy beta-blokery. W takich przypadkach warto regularnie badać poziom lipidów we krwi i omawiać wyniki z lekarzem. Zmian w leczeniu nigdy nie należy wprowadzać na własną rękę, ponieważ tylko specjalista może ocenić, czy dieta wystarczy, czy potrzebne jest wsparcie farmakologiczne.

Profilaktyka zaburzeń lipidowych zaczyna się od jedzenia, ale trzeba wiedzieć co warto włączyć do diety. Błonnik rozpuszczalny, zamiana tłuszczów nasyconych na nienasycone, sterole roślinne oraz regularne porcje orzechów, ryb i strączków razem obniżają LDL skuteczniej niż każda z tych zmian z osobna. Żywienie wspiera zdrowie, jednak nie zastępuje leczenia u osób z bardzo wysokim ryzykiem, chorobami sercowo-naczyniowymi lub genetycznie wysokim LDL. Trzeba regularnie badać poziom lipidów oraz każdą zmianę leczenia ustalać z lekarzem.

Źródła:

1. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK470561/
2. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9147392/
3. ScienceDirect, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2161831325001383
4. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5729784/
5. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10509427/
6. PubMed Central, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3045262/
7. NIH, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459188/