Dehumanizacja

Dehumanizacja w dosłownym znaczeniu to odczłowieczenie, uprzedmiotowienie, pozbawianie kogoś cech typowo ludzkich. W skrajnych przypadkach dehumanizacja może prowadzić do bestialstwa i okrucieństwa, stanowiąc usprawiedliwienie dla agresywnych zachowań prześladowcy. Tyrani często wyłączają emocje i twierdzą, ze dopuścili się aktów przemocy ze względu na fakt, że ofiara nie jest człowiekiem – to „przedmiot”, który można przestawiać z kąta w kąt. Dehumanizację traktuje się w psychologii jako mechanizm obronny. Dehumanizacja nie ma jedynie wydźwięku negatywnego. Czasem służy pozytywnym aspektom i sprzyja adaptacji do otoczenia.

Spis treści:
  1. 1. Co to jest dehumanizacja?
  2. 2. Funkcje dehumanizacji
  3. 3. Techniki dehumanizacji

1. Co to jest dehumanizacja?

Dehumanizacja (łac. humanus – ludzki) oznacza dosłownie odczłowieczenie. Dehumanizacja stosunków międzyludzkich polega na zaprzestaniu traktowania ludzi jako istot czujących. Dehumanizacja to postrzeganie człowieka jako przedmiotu pozbawionego uczuć i emocji. Traktuje się człowieka bezosobowo – jako „to”, a nie „ty”. Dehumanistyczny stosunek do innych jest obiektywny, analityczny, pozbawiony empatycznych reakcji. Proces dehumanizacji chroni jednostkę przed pobudzeniem emocjonalnym, które mogłoby być przykre, przytłaczające, odbierające siły lub mogłoby zakłócać realizowane w danej chwili zadanie. Normalni ludzie, np. żołnierze, muszą czasami odczłowieczyć innych (przeciwnika), by móc zabijać na wojnie. Dehumanizacja wroga pozwala podważyć zasadę „Nie zabijaj!”.

Nawet prawidłowo rozwinięci moralnie ludzie, nastawieni idealistycznie i humanitarnie, mogą stać się zdolni do różnych antyspołecznych zachowań w warunkach, w których przestają spostrzegać innych ludzi jako osoby mające takie same myśli, uczucia, pragnienia i cele, co oni sami. Dehumanizacja prowadzi często do negatywnych zachowań, pozwala traktować ludzi gorzej, jako podludzi. Umożliwia uzasadnienie wrogości, okrucieństwa, poniżania, przemocy, dyskryminowania i stereotypizacji. Sprzyja agresji. W mniej nasilonej formie przejawy dehumanizacji można zaobserwować na każdym kroku. Jak manifestuje się dehumanizacja i czemu służy?

2. Funkcje dehumanizacji

Dehumanizacja nie ma tylko zabarwienia pejoratywnego. Czasem służy jako środek obrony albo pełni funkcję przystosowawczą. Dlaczego człowiek ulega procesowi dehumanizacji?

  1. Dehumanizacja jest narzucona społecznie i kulturowo – dehumanizacja jest powszechna na rynku pracy, kiedy pracownika traktuje się jako rzecz, nie dając mu żadnej sposobności do wyrażenia swoich uczuć czy wykazania się zdolnościami. Dehumanizacja to rodzaj mechanizmu obronnego, kiedy np. wykonuje się monotonną i jednostajną pracę albo kiedy liczba osób, które trzeba obsłużyć, staje się zbyt duża, by indywidualnie podejść do każdego człowieka. Wówczas pracownik przy taśmie to kolejny „pakowacz towaru”, a petent w urzędzie to kolejny „przypadek do załatwienia”.
  2. Dehumanizację stosuje się w samoobronie – ten rodzaj dehumanizacji stosuje się często w służbie zdrowia. Lekarz musi dokonać dehumanizacji ludzi w celu przyjścia im z pomocą i wyleczenia ich. Zbyt emocjonalne podejście do pacjenta w czasie operacji chirurgicznej groziłoby poważnymi konsekwencjami zdrowotnymi. Lekarz nie skupia się na osobie, ale na danym organie, który chce wyleczyć. Podobny mechanizm stosują psychologowie, osoby pracujące z dziećmi upośledzonymi, chorymi umysłowo, schizofrenikami czy osobami depresyjnymi. Dehumanizacja staje się patentem na zbyt szybkie wypalenie zawodowe.
  3. Dehumanizacja jako narzędzie uzyskiwania gratyfikacji – ludzie są „używani” jedynie dla własnego zysku, przyjemności albo rozrywki, np. sposób traktowania prostytutki. Nie poświęca się jej żadnej uwagi ani uczuć. Jej usługi traktuje się tylko jako sposób na zaspokojenie własnych potrzeb seksualnych.
  4. Dehumanizacja jako środek pozwalający osiągnąć cel – sytuacja, w której grupę ludzi traktuje się jako przeszkodę na drodze do realizacji własnych zamierzeń, np. Hitler uważał Żydów za pasożyty, które stoją na drodze do spełnienia jego imperialistycznych zamierzeń. Dehumanizował Żydów, by móc zabijać. Cierpienia ofiar, eksterminacja, ból, krzywdy są usprawiedliwiane później jako środek prowadzący do „wzniosłego celu”.

3. Techniki dehumanizacji

Wszystkie techniki dehumanizacyjne pozwalają na spostrzeganie osób jako mniej ludzkich, na percepcję relacji w kategoriach analitycznych i na redukcję poziomu pobudzenia emocjonalnego. Wymienia się 5 głównych technik dehumanizacji:

  1. zmiana etykiety – określanie słowne pozbawiające ludzi cech ludzkich i czyniące bardziej podobnymi do rzeczy, np. małolat, gówniarz, żółtek, obcy;
  2. intelektualizacja – mechanizm obronny, polegający na ujmowaniu sytuacji bardziej w kategoriach intelektualnych niż osobistych. Reagowanie w sposób mniej emocjonalny, stosowanie specjalistycznego słownictwa, ubieranie w „ładne słówka”;
  3. izolowanie – polega na kategoryzowaniu, „szufladkowaniu” ludzi do większej kategorii, czynieniu z osób jednostek anonimowych;
  4. wycofywanie się – minimalizowanie zaangażowania w interakcje z ludźmi, które mogłyby wywołać stres;
  5. dyfuzja odpowiedzialności, poparcie społeczne, humor – kiedy jednostka wie, że inni myślą lub robią to samo, co ona, to może nie mieć skrupułów przed jakimś działaniem. Żarty i humor pozwalają nabrać dystansu do stresującego zdarzenia. Wówczas sytuacja wydaje się mniej przytłaczająca.

Jak widać, dehumanizacja ma zarówno pozytywne aspekty – pozwala wyłączyć emocje, by móc w sytuacjach skrajnie stresujących udzielić pomocy innym, jak również sprzyja agresji, przemocy, a nawet mordom. Niestety, wiek XXI coraz bardziej hołduje dehumanizacji wskutek uprzedmiotowienia relacji międzyludzkich, odarcia ich z osobowego charakteru, wskutek komercjalizacji kultury, anonimowości tłumu, kultu materializmu i odchodzenia od wartości etycznych.

Bibliografia

  • Eysenck H., Eysenck M., Podpatrywanie umysłu. Dlaczego ludzie zachowują się tak, jak się zachowują?, GWP, Gdańsk 2003, ISBN 83-89120-87-9.
  • Kosewski M., Agresywni przestępcy, Wiedza Powszechna, Warszawa 1977.
  • Zimbardo P.G., Ruch F.L., Psychologia i życie, PWN, Warszawa 1988, ISBN 83-01-04040-8.
Porozmawiaj o tym na Forum Psychologia »
Lubię to!
0

Komentarze

Artykuły Przemoc domowa

Finał konkursu "Wyróżnienie Białej Wstążki"
Przemoc domowa Finał konkursu "Wyróżnienie Białej Wstążki"

7 grudnia o 12:00 w Teatrze Kamienica w Warszawie odbędzie się trzeci już finał konkursu "Wyróżnienie Białej Wstążki". Organizatorem konkursu jest Fundacja Jolanty Kwaśniewskiej "Porozumienie bez Barier" oraz Centrum Praw Kobiet. W czasie finału...

Przemoc domowa Przemoc domowa a depresja

(...) Edukacja oraz samoświadomość kobiet pozwalają im na samodzielność oraz decydowanie o swoim życiu. Przemoc domowa większości kojarzy ... i nawiązywania zdrowych relacji z innymi osobami. Przemoc domowa jest bardzo poważnym społecznym problemem, gdyż wzorce zachowania...

Przemoc domowa Przemoc w domu a depresja

Słowa „dom” czy „rodzina” powinny kojarzyć się przyjemnie – z poczuciem bezpieczeństwa, spokoju i miłości. Rodzina jest fundamentem potrzebnym do rozwoju zdrowej osobowości. Kiedy jednak w domu pojawia się przemoc, zatraca on...

Przemoc w rodzinie wobec dzieci
Przemoc domowa Przemoc w rodzinie wobec dzieci

(...) świadkami agresji między rodzicami. Przemoc domowa może przybrać różny charakter – może być to przemoc fizyczna,...

Przemoc domowa Mąż bije żonę

(...) ? Przemoc domowa Rodzina powinna być oazą spokoju, stabilizacji, bezpieczeństwa i miłości. Niestety, jak wskazują dane CBOS z 2002 ... ótni przez swojego partnera. Według Amnesty International, przemoc domowa wobec kobiet to najczęściej zgłaszane przestępstwo. Mężczyźni ... kontroli nad ofiarą oraz krzywdzeniu jej przy pomocy oddziaływań psychologicznych. Znęcanie się nad żoną Przemoc domowa to...

Przemoc domowa Żona bije męża

(...) że ofiarami przemocy domowej są tylko i wyłącznie kobiety oraz ich dzieci. Przemoc domowa, niestety, nie ogranicza się jedynie ... uznać za patologiczne? Przemoc domowa ma miejsce wtedy, gdy partnerka próbuje zdominować fizycznie lub psychicznie męża ... na obrażenia fizyczne, rany, sińce, ale też wyczerpanie psychiczne. Przejawy przemocy ze strony kobiety Przemoc domowa to...

Przemoc domowa Alkoholizm w rodzinie

Alkoholizm w rodzinie to choroba wszystkich jej członków. Może pić jedna osoba, a cierpi każdy domownik. Najczęściej uzależnieni od alkoholu są mężczyźni – mężowie i ojcowie. Coraz częściej jednak, pod wpływem licznych stresów i...

Przemoc domowa Znęcanie się psychiczne i fizyczne

Znęcanie psychiczne i fizyczne to problem wszechobecny. Najczęściej mówi się o nim w kontekście przemocy w rodzinie, ale zdarzają się również przypadki znęcania się dzieci nad rówieśnikami w szkole, a także znęcania się nad osobami...

Przemoc domowa Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie

(...) W Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym wprowadzono zakaz stosowania kar cielesnych. Jak przeciwdziałać przemocy w rodzinie? Przemoc domowa ... -edukacyjne, kierowane do sprawców przemocy w rodzinie. Pomoc ofiarom przemocy w rodzinie Przemoc domowa to przestępstwo.

Znęcanie się nad rodziną
Przemoc domowa Znęcanie się nad rodziną

(...) wszczęcia postępowania prokuratorskiego czy nawet zaraz po interwencji policji. Trzeba pamiętać, że przemoc domowa, według artykułu ... ów wychowywanych w tzw. „dobrych domach”. Przemoc domowa nie ogranicza się jedynie do nadużyć fizycznych wobec żony ze strony ... terapeutyczna nie pozwala na całkowite „przepracowanie problemu”. Przemoc domowa może wyrządzić dziecku poważne...

pokaż 10 następnych