Zapalenie przyusznic

Dziecko chore na świnkę

Objawy to znaczne powiększenie ślinianek przyusznych, podczas choroby pacjent odczuwa silny ból.

Ślinianki, inaczej gruczoły ślinowe, należą do układu trawiennego i są odpowiedzialne za wydzielanie śliny. Człowiek posiada duże gruczoły ślinowe, a także kilkaset małych gruczołów rozsianych w błonie śluzowej jamy ustnej, jak również gardła, krtani oraz nosa. Największym gruczołem są parzyste ślinianki przyuszne umiejscowione na bocznej powierzchni twarzy, dostępne badaniu palpacyjnemu między wyrostkiem sutkowatym a żuchwą. Drugim co do wielkości jest parzysta ślinianka podżuchwowa, a trzecim ślinianki podjęzykowe. Świnka, jak potocznie nazywana jest choroba, dotyczy zapalenia ślinianki przyusznej. Jest to schorzenie głównie okresu dziecięcego, lecz może dotykać również dorosłych i wywoływać częściej groźne powikłania.

Zobacz film: "Polacy żyją aż 7 lat krócej niż Szwedzi"

Przyczyna i rozwój świnki

Przyczyna świnki to zakażenie wirusem zapalenia przyusznic. Należy on do grupy Paramyxoviridae. Źródłem zakażenia jest chory człowiek lub zakażony bezobjawowo. Zakażenie przenosi się drogą kropelkową przez bezpośredni kontakt z chorym, jak również przez kontakt z zakażonym wirusem materiałem, takim jak krew, ślina, mocz, płyn mózgowo-rdzeniowy, czy skażonymi przedmiotami. Wirus wnika przez drogi oddechowe do organizmu, namnaża się w komórkach nabłonka oddechowego, a następnie wraz z krwią wędruje do wielu tkanek i narządów. Okres, który upływa do pojawienia się objawów (tzw. okres wylęgania) wynosi 14-21 dni. Osoba, u której jeszcze nie wystąpiły objawy jest źródłem zakażenia dla swojego otoczenia przez siedem dni przed pojawieniem się objawów do dziewięciu dni po ustąpieniu obrzęku ślinianki. Zaś wirus jest obecny w moczu jeszcze przez dwa tygodnie po chorobie. Charakterystyczne dla zapalenia przyusznic jest to, iż człowiek będący źródłem zakażenia dla swojego otoczenia może wydalać wirusa przed pojawieniem się objawów klinicznych lub (jest to bardzo częste zjawisko, bo występuje u jednej trzeciej zakażonych) może przechodzić zakażenie bezobjawowe. Trudno jest w takiej sytuacji jednoznacznie określić okres wylęgania w poszczególnych przypadkach.

Objawy zapalenia ślinianek

Przebieg zapalenia przyusznic jest różny. U około 20-30% chorych w ogóle nie pojawiają się objawy. W postaciach objawowych początek jest nagły, a choroba ma szybki przebieg. Również ilość oraz dominacja niżej opisanych dolegliwości mogą być różne. U niektórych pacjentów można zaobserwować okres symptomów zwiastunowych, którymi są objawy grypopodobne, a więc: osłabienie, bóle kostno-mięśniowe, stany podgorączkowe, ospałość itp. Częściej występują u dorosłych i poprzedzają okres pełnoobjawowy o 1-7 dni. Najczęściej zajętymi gruczołami są ślinianki przyuszne, zwykle po obu stronach. Charakterystycznymi dolegliwościami są:

  • ból i obrzęk ślinianek − zmienia się konsystencja ślinianki, przybiera ciastowatą formę, skóra nad nią jest napięta, o prawidłowym wyglądzie. Stopniowo obrzęk obejmuje otaczające tkanki, przemieszcza się w okolice łuku jarzmowego, skroni, wyrostka sutkowatego, odsuwa małżowinę uszną na zewnątrz. Największe nasilenie objawów występuje około 2-3 dnia choroby i zmniejsza się po 3-4 dniach;
  • zaczerwienienie okolicy ujścia przewodu wyprowadzającego ślinianki w jamie ustnej z obrzękiem brodawki na błonie śluzowej policzka;
  • zmniejszone wydzielanie śliny, które powoduje odczucie suchości w ustach;
  • ból ślinianki nasilający się w czasie jedzenia pokarmów, zwłaszcza kwaśnych, które nasilają produkcję śliny;
  • trudności w żuciu, połykaniu i otwieraniu ust;
  • gorączka do 38-39ºC pojawiająca się wraz z obrzękiem ślinianki i ustępująca po 3-4 dniach. W przypadku zajęcia kolejnych ślinianek wzrost temperatury pojawia się znowu;
  • inne objawy, jak: złe samopoczucie, osłabienie, bóle głowy, brak apetytu czy bóle brzucha.

Istnieje możliwość zajęcia układu nerwowego przez wirus świnki. Zdarza się to u 60-70% chorych na świnkę, lecz objawy są zwykle bezobjawowe lub miernie nasilone. Występują typowe dla wirusowego zapalenia zmiany w płynie mózgowo-rdzeniowm. Objawy oponowe są rzadkie i obserwuje się je u 5-10% zakażonych wirusem, częściej u dorosłych, zwykle między 4 a 8 dniem choroby. Nasilenie ich jest niewielkie i ustępują w ciągu tygodnia.

Rozpoznanie świnki

Typowo rozpoznanie nagminnego zapalenia przyusznic stawia się na podstawie danych z wywiadu oraz badania pacjenta. Zwykle badania dodatkowe nie są potrzebne. Potwierdzenie przynoszą wyniki badań wirusologicznych, które są zlecane w sytuacjach wątpliwych. Izolacja wirusa przebiega głównie z krwi, śliny lub moczu. Możliwe jest również wykonanie nakłucia lędźwiowego i pobranie próbki płynu mózgowo-rdzeniowego w przypadku objawów neurologicznych. Następnie wykrywa się wirusa w hodowli komórkowej lub metodą RT-PCR. Innym badaniem pomocnym w rozpoznaniu są badania serologiczne. Polegają one na pobraniu surowicy krwi i poszukiwaniu w niej przeciwciał, jakie organizm chorego wytwarza w trakcie zakażenia wirusem. Obecność przeciwciał IgM świadczy o świeżym zakażeniu, jeszcze się toczącym, o ostrej fazie choroby. Natomiast przeciwciała IgG dostarczają informacji o przebytej chorobie. Oba rodzaje przeciwciał narastają wraz z czasem, a następnie ich poziom spada. Szybko następuje to w przypadku IgM, zaś wolniej IgG. Przeciwciała IgG stanowią formę pamięci organizmu o przebytej chorobie i pozwalają na szybką obronę przy ponownym kontakcie z wirusem. Wśród badań biochemicznych czasami stosuje się pomiar aktywności enzymu amylazy w moczu i krwi, co świadczy o zajęciu ślinianek. Nie jest to jednak badanie swoiste dla tej choroby.

Przy stawianiu diagnozy bardzo ważna jest diagnostyka różnicowa. Bierze się w niej pod uwagę:

  • infekcyjne zapalenie ślinianek o podłożu wirusowym (wywołane przez wirus paragrypy, grypy, CMV, ECHO czy limfocytowe zapalenie opon i mózgu), bakteryjnym (w tym ropnie gronkowcowe, rzadziej spowodowane przez Mycobacterium, Actinomyces – obserwuje się ropę wypływającą z ujścia ślinianki samoistnie lub po jej uciśnięciu);
  • chorobę kociego pazura;
  • toksoplazmozę nabytą;
  • przyczyny nieinfekcyjne takie jak: kamica ślinianki i przewodów wyprowadzających, zwężenie dróg odprowadzających przez obrzęk, torbiel, naczyniak czy nowotwór ślinianki, zespół Mikulicza (konieczne jest wykonanie usg ślinianki, sialografii oraz badania histopatologicznego w celu wykluczenia), odczyny alergiczne na leki;
  • uraz;
  • mukowiscydozę;
  • choroby okolicznych tkanek: węzłów chłonnych, nowotworów kości, zapalenia stawu skroniowo-żuchwowego, przerostów mięśni.

Leczenie i powikłania nagminnego zapalenia przyusznic

Na świnkę nie ma lekarstwa, można jedynie łagodzić objawy. Należy leżeć w łóżku, oszczędzać siły. W czasie temperatury obniżać ją zimnymi okładami lub lekami zmniejszającymi temperaturę. Na obrzmiałe miejsca stosujemy ciepłe okłady. Do jedzenia podajemy pokarmy, które nie będą drażnić błony śluzowej jamy ustnej. Najlepsze będą tu pokarmy płynne lub papkowate oraz lekkostrawne. Podczas całego przebiegu choroby należy pić duże ilości płynów, najlepiej przez słomkę. Objawy zwalcza się, podając leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe, takie jak paracetamol czy niesterydowe leki przeciwzapalne.

Powikłania częściej dotykają dorosłych chorych. Mogą wystąpić w ostrym okresie choroby, w czasie zdrowienia lub później. Objawami, które powinny niepokoić są ponowne wystąpienie gorączki i wymioty w trakcie choroby. Powikłaniami mogą być:

  • zapalenie jądra i najądrza – występuje u 30-40% chłopców w okresie dojrzewania oraz młodych mężczyzn. Objawia się nagłym wystąpieniem gorączki, bólem jądra promieniującym do krocza, obrzękiem, zaczerwienieniem i ociepleniem tej okolicy, bólem w podbrzuszu oraz dreszczami, nudnościami, wymiotami. Dolegliwości utrzymują się około czterech dni. Leczenie polega na stosowaniu leków przeciwbólowych, suspensorium oraz pozostaniu w łóżku. Zapalenie jest na tyle groźne, iż może powodować upośledzenie funkcji plemnikotwórczej oraz w rzadkich przypadkach niepłodność.
  • zapalenie jajnika występuje u 5-7% dziewcząt. Objawy są mniej nasilone niż w zapaleniu jądra, przypominają objawy zapalenia wyrostka robaczkowego. Nie wpływa na płodność.
  • zapalenie trzustki – objawia się zazwyczaj w późniejszym etapie choroby ostrym bólem w nadbrzuszu promieniującym do pleców, nudnościami, wymiotami, gorączką, dreszczami, biegunką. W badaniach laboratoryjnym obserwuje się zwiększoną aktywność lipazy we krwi. Zapalenie ustępuje zwykle samoistnie w ciągu tygodnia.
  • zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych o ciężkim przebiegu występuje rzadko. Jałowe (a więc takie, gdy w pobranym płynie mózgowo-rdzeniowym nie stwierdza się komórek bakterii) zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych może rozwijać się zarówno przed, w trakcie, po, jak i bez związku z zapaleniem przyusznic. Równie często zdarza się u dzieci, jak i dorosłych. Do charakterystycznych objawów zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych należą: tzw. objawy oponowe, jak np. sztywność karku oraz bóle głowy, senność, gorączka, niepokój. Podwyższona ilość komórek w płynie mózgowo-rdzeniowym, sięgająca 1000 komórek/mm3, może wystąpić nawet w połowie przypadków klinicznie objawowej świnki, ale dolegliwości związane z podrażnieniem opon stwierdza się w znacznie mniejszym odsetku przypadków. Granulocyty wielojądrzaste, czyli komórki pojawiające się w zwiększonej ilości w stanie zapalnym mogą w ciągu pierwszej doby stanowić wysoki odsetek komórek płynu, ale do następnego dnia prawie wszystkie komórki to limfocyty. Taki stosunek komórek zapalnych przemawia za wirusową etiologią zapalenia. Kolejnym parametrem oznaczanym podczas analizy płynu mózgowo-rdzeniowego jest poziom glukozy. Stężenie glukozy może być nieprawidłowo niskie. Może to przemawiać za podłożem bakteryjnym zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych wywołane przez wirusa świnki bez współistniejącego zapalenia ślinianek jest w praktyce klinicznej nie do odróżnienia od wywołanego przez inne wirusy. Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych w przebiegu świnki jest najczęściej samoograniczające się. Oznacza to, że proces zapalny nie rozszerza się na inne struktury układu nerwowego oraz że układ immunologiczny pacjenta zwalcza infekcję wirusową, nawet bez konkretnego leczenia. W niektórych przypadkach dochodzi do porażenia nerwów czaszkowych, które czasami prowadzą do trwałych powikłań, a w szczególności głuchoty. Rzadziej wirus świnki może wywołać zapalenie mózgu, objawiające się wysoką gorączką ze znacznymi zaburzeniami świadomości, które często skutkuje trwałymi następstwami u pacjentów, którzy wyzdrowieją. Do innych powikłań ze strony centralnego układu nerwowego, w niektórych przypadkach towarzyszących śwince, należą: zaburzenia móżdżkowe, porażenie nerwu twarzowego, poprzeczne zapalenie rdzenia kręgowego, zespół Guillaina-Barrégo oraz zwężenie wodociągu mózgu prowadzące do wodogłowia. Po przechorowaniu mogą pozostać trwałe następstwa w postaci głuchoty typu odbiorczego, padaczki, porażenia i wodogłowia.
  • inne rzadko występujące to: zespół Guillaina i Barrégo, poprzeczne zapalenie rdzenia kręgowego, polineuropatie, zapalenie błędnika, porażenie nerwu twarzowego, zapalenie spojówek, gruczołu łzowego, twardówki, naczyniówki, rogówki, błony naczyniowej oka i tęczówki, nerwu twarzowego, małopłytkowość, napadowa hemoglobinuria, zapalenie tarczycy, stawów, mięśnia sercowego, wątroby, gruczołu piersiowego, nerek.

Rokowanie w śwince jest zazwyczaj dobre i zależy od rodzaju powikłania. Przechorowanie pozostawia trwałą odporność, powtórne zachorowania zdarzają się sporadycznie. Nawracające zapalenie jest najczęściej spowodowane zwężeniem dróg odprowadzających lub towarzyszy upośledzeniu odporności. Zakażenie w czasie ciąży nie powoduje zwiększenia ryzyka wad wrodzonych.

Profilaktyka świnki

Jedynym sposobem na ustrzeżenie się przed świnką jest potrójna szczepionka przeciwko odrze, śwince i różyczce. Szczepionka nosi nazwę MMR, od pierwszych liter angielskich nazw tych chorób. Szczepionka zawiera wirusy atenuowane, czyli osłabione. Jej skuteczność wynosi około 97%. Należy ona do szczepień obowiązkowych. Wykonuje się je po raz pierwszy w okresie między 13 a 14 miesiącem życia i jest ono bezpłatne. Szczepionka nie chroni niestety dożywotnio, tzn. działa tylko do wieku szkolnego. W wieku szkolnym podaje się kolejną dawkę przypominającą. Istotne jest to, że nawet jeżeli szczepionka nie uchroni dziecka przed zachorowaniem na świnkę, a zdarza się tak w niektórych przypadkach, to spowoduje, że przebieg choroby będzie zdecydowanie łagodniejszy. Ryzyko powikłań ulegnie także znacznie zmniejszeniu. Należy bezwzględnie pamiętać, aby nie szczepić dzieci chorych. W takich stanach dziecko ma obniżoną odporność i podanie szczepionki może wywołać poważne skutki uboczne, a przede wszystkim nie zadziałać. Objawy pojawiające się w takich przypadkach to niewysoka gorączka, symptomy przypominające zwykłe przeziębienie i wysypka, które pojawiają się najczęściej po infekcji.

Istnieją doniesienia w literaturze fachowej, iż szczepionka MMR może zostać prawdopodobnie wyparta przez szczepionkę MMRV, która chroni dodatkowo przed ospą wietrzną. Została ona już dopuszczona do stosowania w Stanach Zjednoczonych. Szczepionka MMRV została zarejestrowana wyłącznie dla dzieci w wieku 1-13 lat. Szczepienie przeciwko śwince jest również zalecane dla innych grup wiekowych podatnych na zachorowanie, a więc starszych dzieci, nastolatków i dorosłych, a szczególnie nastolatków chłopców, którzy nie chorowali na świnkę. W takiej sytuacji można podać albo MMR, albo jednowartościową szczepionkę tylko przeciwko wirusowi świnki. Wskazane jest, aby zastosować 2 dawki. W sytuacji przypadkowego zaszczepienia osoby, która była już szczepiona nie obserwuje się istotnych odczynów niepożądanych. Szczepienia przeciwko śwince nie praktykuje się u kobiet ciężarnych, chorych leczonych terapią złożoną z glikokortykosteroidów i u innych pacjentów z upośledzoną odpornością. Nie ma natomiast przeciwwskazań do podania szczepionki dzieciom zakażonym wirusem HIV, które nie są w ciężkiej immunosupresji. W tym celu stosowana jest zwykle szczepionka MMR. Wkrótce po szczepieniu przeciwko śwince w nielicznych przypadkach obserwowano niepożądane odczyny poszczepienne, takie jak wzrost temperatury i zapalenie ślinianek przyusznych. Odczyny alergiczne, takie jak wysypka i świąd, występują po szczepieniu rzadko i zwykle są łagodne oraz samoistnie ustępują. W przeanalizowanej grupie dzieci nie wykazano zwiększonego ryzyka rozwoju zapalenia mózgu w miesiącu następującym po szczepieniu przeciwko śwince niż w ogólnej populacji.

Redakcja abcZdrowie.pl, ponad rok temu

Bibliografia

  • Dziubek Z. Choroby zakaźne i pasożytnicze, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003, ISBN 83-200-2748-9
  • Cianciara J., Juszczyk J., Choroby zakaźne i pasożytnicze, Czelej, Lublin 2007, ISBN 978-83-60608-34-0
  • Milanowski A. (red.), Pediatria, Urban & Partner, Wrocław 2009, ISBN 978-83-7609-098-6
  • Kawalec W., Kubicka K. Pediatria, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006, ISBN 83-200-3253-9

Choroby zakaźne i pasożytnicze

Komentarze
zapytaj lekarza

za darmo

  • Odpowiedź w 24 godziny
  • Bez żadnych opłat
  • Lekarze, psychologowie, dietetycy

lekarzy jest teraz online

0/500

Zapalenie przyusznic
najnowsze pytania

grupy wsparcia i fora dyskusyjne

Pomocni lekarze

Artykuły Zapalenie przyusznic
Zapalenie przyusznic

Dziecko chore na świnkę

Dziecko chore na świnkę

Objawy to znaczne powiększenie ślinianek przyusznych, podczas choroby pacjent odczuwa silny ból.

Choroby zakaźne i pasożytnicze

Świnka - charakterystyka, objawy, leczenie, powikłania

Świnka - charakterystyka, objawy, leczenie, powikłania

Nagminne zapalenie przyusznic, znane szarzej jako świnka, to choroba dziecięca, która najczęściej dotyka maluchy pomiędzy 4. a 10. rokiem życia (...) i czy może być groźna dla naszego organizmu? Świnka - charakterystyka Nagminne...

Szczepienia dzieci

Czy szczepienia są bezpieczne?

zapaleniu przyusznic i różyczce. Inne to: biegunka, miejscowe powiększenie węzłów chłonnych, reakcje alergiczne. Odczyny poszczepienne zazwyczaj (...) oraz krztuścowi, odrze, nagminnemu zapaleniu...

Zapalenie nagłośni

Nagłośnia

Nagłośnia

W okolicy wejścia krtani widoczna jest nagłośnia.

Szczepienia obowiązkowe - dla dzieci, dla osób narażonych na zakażenia

Szczepionka na pneumokoki (WIDEO)

Szczepionka na pneumokoki (WIDEO) Odtwórz wideo

przeciwko pneumokokom. Czy jest ono skuteczne i czy należy zdecydować się na podanie go dziecku? Pneumokoki to inaczej dwoinki zapalenia płuc. Wbrew swojej (...) nazwie, wywołują one nie tylko zapalenie płuc. Te bakterie...

Opryszczka narządów płciowych - epidemiologia, objawy, profilaktyka, leczenie

Leczenie opryszczki (WIDEO)

Leczenie opryszczki (WIDEO) Odtwórz wideo

. Najczęstsze poważne powikłania opryszczki to: zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie rdzenia kręgowego, zaburzenia czynności układu (...) autonomicznego, zapalenie rogówki, kiedy wirus...