Zespół Pfeiffera – przyczyny, objawy, leczenie i rokowania

Zespół Pfeiffera (ang. Pfeiffer syndrome) to rzadki, uwarunkowany genetycznie zespół wad wrodzonych należący do kraniosynostoz, który charakteryzuje się wadami wrodzonymi twarzoczaszki. Bywa mylony z chorobą Pfeiffera. To inaczej mononukleoza zakaźna, infekcja wirusowa wywołana przez wirus Epsteina-Barr (EBV).

Pfeiffer syndrome jest dziedziczony w sposób autosomalny dominujący. Za zespół odpowiadają mutacje genów FGFR1 lub FGFR2, kodujących receptory 1 i 2 czynnika wzrostu fibroblastów. Zaburzone funkcjonowanie genu powoduje przedwczesne zrastanie się kości czaszki lub palców rąk i nóg. Mutacje te są najczęściej występującymi i odpowiadają za około 60% przypadków zespołu.

Mutacje w genie FGFR2 kodującym receptor czynnika wzrostu fibroblastów są czynnikiem występowania pięciu zespołów wad wrodzonych w grupie kraniosynostoz. To zespół Crouzona, Aperta, Pfeiffera, Jacksona-Weissa i Baere-Stevensona.

Chorobę opisał niemiecki genetyk Rudolf Pfeiffer w 1964 roku. Dziś wiadomo, że częstość występowania zespołu szacowana jest na 1:100 000, a jego objawy to:

• kraniosynostoza (to wada wrodzona, istotą której jest przedwczesne zarośnięcie szwów czaszkowych, co uniemożliwia prawidłowy rozwój powiększającego się mózgu),
• deformacje twarzoczaszki (np. cloverleaf skull), krótkogłowie, wydatne czoło,
• płytkie oczodoły, nieprawidłowości narządu wzroku, szerokie rozstawienie oczodołów (hyperteloryzm),
• wady rozwojowe układu nerwowego,
• szerokie i nieprawidłowo ustawione kciuki i paluchy (mogą być szerokie i skierowane do środka),
• częściowa syndaktylia palców dłoni i stóp (pomiędzy palcami dłoni i stóp występować może niewielka błona lub zrost palców, ponadto palce mogą być krótkie i niewykształcone,
• upośledzenie słuchu spowodowane wąskim przewodem słuchowym i uchem środkowym,
• zaburzenia wzorku spowodowane nieprawidłowym położeniem oczu i zwiększonym ciśnieniem środczaszkowym związanym z przedwczesnym zrostem szwów czaszki,
• problemy stomatologiczne,
• wady zaburzające oddychanie i karmienie (zarośnięcie nozdrzy tylnych).

Niekiedy w zespole Pfeiffera pojawia się:

• wodogłowie,
• ciężki wytrzeszcz (proptosis),
• ankyloza łokci (ankuloza to włókniste zesztywnienie skutkujące unieruchomieniem i zesztywnienie zajętych stawów),
• nieprawidłowości narządów wewnętrznych,
• spowolnienie rozwoju.

W zależności od natężenia objawów wyróżnia się trzy typy zespołu Pfeiffera:

• typ 1 (klasyczny) objawia się stosunkowo łagodnym krótkogłowiem (brachycefalia), niedostatecznym wykształceniem narządu (hipoplazja środkowej części twarzy) i nieprawidłowościami budowy palców dłoni i stóp. W tym typie choroby może wstępować wodogłowie i upośledzenie słuchu. Rozwój neurologiczny i umysłowy nie odbiega od normy. Rokowania są dobre,
• typ 2 cechuje czaszka "typu koniczyny" (ang. cloverleaf skull), nieprawidłowości budowy palców dłoni i stóp, skrajnie nasilony wytrzeszcz gałek ocznych, synostoza lub ankyloza łokci. Zniekształcenie czaszki może powodować ograniczenie rozwoju mózgu i upośledzenie umysłowe. Chorobie towarzyszy nie tylko opóźnienie rozwoju, ale i powikłania neurologiczne,
• typ 3 jest zbliżony do typu 2, przy czym czaszka nie ma charakterystycznego dla typu 2 kształtu.

Co ważne, granice między typami choroby nie są ostre, mogą występować fenotypy pośrednie.

Rozpoznanie zespołu Pfeiffera opiera się na badaniu przedmiotowym i podmiotowym. Podejrzenie dotyczy dzieci, u których doszło do przedwczesnego zrośnięcia kości czaszki. Należy jednak wykluczyć inne, podobne jednostki chorobowe, takie jak zespół Aperta, zespół Saethre-Chotzen i zespół Jackson-Weiss.

Leczenie polega na interwencji chirurgicznej w obszarze twarzoczaszki. Wczesna operacja może być zalecona w 1. roku życia. Jej celem jest zarówno uwolnienie przedwcześnie zarośniętych szwów czaszki, co ma pozytywny wpływ na rozwój mózgu, jak i poprawa wyglądu. Dodatkowo w późniejszym wieku można chirurgicznie modelować twarz. To pozwala na zwiększenie pojemności oczodołów i ustalenie bardziej prawidłowej relacji pomiędzy górną a dolną szczęką, co znacznie poprawia wygląd.

Leczeniem zespołu Pfeiffera zajmuje się zespół specjalizujący się w chorobach twarzoczaszki. W jego skład wchodzi neurochirurg i chirurg plastyczny, ale również dentysta, logopeda, otorynolaryngolog, ortodonta, audiolog, genetyk czy pediatra.