Miażdżyca

Czujesz, że ziębną Ci palce lub cała stopa? Masz wysoki poziom złego cholesterolu? To może być niedokrwienie kończyn dolnych, a jego przyczyną w 98% jest miażdżyca. Nie lekceważ tych objawów, gdyż nieleczona choroba może prowadzić do poważnych powikłań, jak zawał serca, udar mózgu, a nawet amputacja kończyny na skutek jej niedokrwienia po zatorze. Dlatego tak ważna jest profilaktyka i zapobieganie zmianom miażdżycowym. Miażdżyca rozwija się i zwęża naczynia, a nawet może je zatkać przez powstały zakrzep. Blaszka miażdżycowa może nawet rozpaść się, wtedy powstaje owrzodzenie miażdżycowe. W związku z rozwojem blaszki miażdżycowej krew nie może swobodnie przepływać, co przyczynia się do zaburzeń metabolizmu tkanek, które są zaopatrywane w krew przez chorą tętnicę.

Miażdżyca jest przewlekłym procesem zapalnym dotykającym głównie dużych i średnich tętnic w odpowiedzi na odkładający się w tych naczyniach cholesterol. Nieprawidłowe zmiany w naczyniach niejednokrotnie stwierdza się już w dzieciństwie, a nawet w życiu płodowym, niezwykle istotna jest zatem stosowana przez nas dieta i prowadzony styl życia już od najmłodszych lat, są to bowiem jedne z głównych czynników, które wpływają na rozwój miażdżycy, a które możemy kontrolować. Objawy miażdżycy, która rozwija się tak wcześnie, pojawiają się jednak dość późno: u mężczyzn w piątej dekadzie życia, u kobiet w okresie pomenopauzalnym. Miażdżyca może leżeć u podłoża wielu chorób takich jak: choroba wieńcowa, udar mózgu i choroba naczyń obwodowych – przykładowo zwężenia tętnic szyjnych, tętnic kręgowych, nerkowych oraz przewlekłe niedokrwienie kończyn dolnych.

Przyczyny miażdżycy

Choć dziś wiemy dużo więcej o mechanizmie powstawania miażdżycy niż jeszcze przed kilkunastoma laty, to jednak wiele elementów nie zostało nadal poznanych. Wiadomo, że do powstania zmian miażdżycowych konieczne jest wystąpienie pewnych czynników, zarówno genetycznych, od nas niezależnych, które dziedziczymy od naszych przodków, jak i środowiskowych, a więc tego gdzie żyjemy (pewne grupy etniczne są bardziej, a inne mniej narażone na wystąpienie choroby) i jak żyjemy (a więc jak się odżywiamy, jakie mamy przyzwyczajenia, jaki styl życia prowadzimy). Różnorodność tych czynników składa się na różnorodny obraz kliniczny miażdżycy.

Czynniki ryzyka miażdżycy

Do głównych czynników ryzyka miażdżycy zaliczyć można:
1) czynniki niemodyfikowalne (na które nie mamy wpływu) to głównie:

• czynniki genetyczne (które z kolei determinują takie cechy jak budowa ścian naczyń krwionośnych, prawidłowa bądź nie budowa białek i enzymów uczestniczących w procesach metabolicznych, podatność na rozwój choroby, a nawet skłonność do pewnych zachowań w życiu codziennym) i występowanie miażdżycy w rodzinie;
• wiek (procesy sklerotyzacji przyspieszają znacznie po 45 roku życia u mężczyzn oraz po menopauzie u kobiet).

2) czynniki modyfikowalne (które stanowią podstawę do opracowania programów profilaktycznych tego schorzenia):

• wysokie stężenie cholesterolu całkowitego,
• nadciśnienie tętnicze,
• zaburzenia krzepnięcia krwi,
• cukrzyca,
• mała aktywność fizyczna,,
• nadwaga i otyłość,
• palenie tytoniu.

Czynniki ryzyka miażdżycy poprzez zaburzenie przepływu krwi i/lub bezpośredni wpływ na śródbłonek naczyń (warstwa komórek wyściełająca od wewnątrz naczynia krwionośne) doprowadzają do jego uszkodzenia i tym samym zwiększonego przenikania cząsteczek cholesterolu do ściany tętnic oraz rozwoju w tym miejscu procesu zapalnego. W warunkach fizjologicznych, gdy w naszym organizmie dochodzi do uszkodzenia tkanek, w miejscu uszkodzenia uruchomiony zostaje szereg reakcji procesu zapalnego mający na celu naprawienie uszkodzeń. W naprawie biorą udział wyspecjalizowane komórki, takie jak limfocyty T, monocyty i makrofagi, a także komórki śródbłonka naczynia i jego mięśni (komórki mięśni gładkich), płytki krwi, granulocyty i fibroblasty. Komórki te współpracują ze sobą w sieci skomplikowanych zależności, wydzielając do swojego otoczenia szereg substancji chemicznych biorących udział w procesie gojenia, czyli usunięcia przyczyny uszkodzenia komórek, a także komórek i tkanek dotkniętych martwicą. W dalszym etapie ubytek w zdrowej tkance uzupełniany jest nowo powstałymi komórkami lub tkanką włóknistą z powstaniem blizny. W miażdżycy, ze względu na stale postępujący proces niszczenia śródbłonka i utrzymujący się we krwi wysoki poziom cholesterolu LDL dochodzi do ciągłego gromadzenia się komórek procesu zapalnego i przewlekania się zapalenia. W wyniku przewlekłego, trwającego nawet kilkadziesiąt lat procesu zapalnego rozwijająca się miażdżyca stopniowo niszczy wszystkie warstwy ściany tętnicy. Na skutek uszkodzenia komórek śródbłonka naczyniowego (odpowiedzialnego w zdrowym naczyniu za jego rozkurcz) dochodzi do skurczu tętnicy i zmniejszenia ilości przepływającej przez nią krwi.

Objawy miażdżycy

Miażdżyca jest chorobą, która jak już wspomniano dotyczy tętnic, a więc może powodować powstanie różnych schorzeń i w związku z tym różnych dolegliwości. Poniżej omówiono objawy najczęstszych schorzeń wywołanych przez miażdżycę, oprócz choroby wieńcowej, której jest poświęcony osobny artykuł.

Objawy miażdżycy kończyn dolnych (przewlekłego niedokrwienia kończyn)

W wyniku zmian miażdżycowych w naczyniach kończyny dolnej najczęściej dochodzi do zwężenia przepływu w tętnicy udowej, co może prowadzić do niedokrwienia uda, podudzia i stopy. Upośledzenie funkcji głównej tętnicy zaopatrującej w krew kończynę dolną sprawia, że organizm broni się przed niedotlenieniem swoich komórek, rozwijając krążenie oboczne, tzn. wytwarza dodatkowe połączenia tętnicze „omijające” niedrożne naczynie. Z początku krążenie oboczne wystarcza do zaopatrzenia całej kończyny, jednak z postępem choroby i w miarę zwiększania wysiłku ukrwienie staję się niewystarczające, a niedotlenione mięśnie zaczynają wytwarzać energię w tzw. procesie beztlenowego oddychania. W procesie tym dochodzi do nadmiernego wytwarzania kwasu mlekowego, który wywołuje główny objaw niedokrwienia – ból kończyny. Jest to tzw. „chromanie przestankowe”, które polega na bólu łydki, czasami też uda lub pośladka, po przejściu pewnego odcinka drogi. Ból ten ustępuje w spoczynku i powraca, gdy znowu chodzimy. Ponadto skóra kończyny blednie i pojawia się uczucie ziębnięcia stopy lub palców. To, ile chory może przejść bez potrzeby odpoczynku, nazywamy dystansem chromania. Nie zmienia się on przez lata. Skraca się natomiast w momencie objęcia przez miażdżycę miejsc rozgałęzień tętnic. Pojawia się wtedy ból spoczynkowy. Odczuwalne jest uczucie drętwienia palców, a także ból stopy, palców, a nawet łydki. Taki ból pojawia się zazwyczaj w pozycji leżącej, w nocy, dlatego chorzy, często nie mogąc spać, siedzą ze zgiętą nogą w kolanie. To z kolei może doprowadzać do przykurczu w stawie kolanowym i pogorszenia ukrwienia. Inne objawy niedokrwienia to bladość i oziębienie skóry. W miarę postępu choroby może dojść do zaniku mięśni i owłosienia na stopie i podudziu. Można również zauważyć zwyrodnieniowe zmiany paznokci i nadmierne rogowacenie naskórka. Zaawansowane i przewlekłe niedokrwienie objawia się owrzodzeniem, zgorzelami i w końcowej jego fazie martwicą. Można je często zaobserwować na trzecim i piątym palcu. Zmiany martwicze są spowodowane uderzeniem, skaleczeniem, otarciem, odmrożeniem lub oparzeniem. Martwica może z kolei łatwo ulec zakażeniu.

Tętnice objęte miażdżycą są mało sprężyste, kręte i mają twarde ściany. Gdy poniżej niedrożności nie wyczuwa się tętna, świadczy to o jej całkowitej niedrożności. Miażdżycy kończyn dolnych towarzyszyć mogą podobne zmiany w naczyniach wieńcowych (naczyniach odżywczych mięśnia sercowego), szyjnych (prowadzących krew do mózgu), podobojczykowych (zaopatrujących w krew m.in. kończyny górne) i nerkowych. Choroba ta może być mylona z chorobą Buergera, inaczej nazywaną zakrzepowo-zarostowym zapaleniem tętnic.

Podobnie jak to się dzieje w niedokrwieniu mięśnia sercowego, tak i w przypadku kończyny dolnej może dojść do nagłego (ostrego) jej niedokrwienia. Sytuacja taka może mieć miejsce najczęściej u osób z migotaniem przedsionków (w lewym przedsionku wykrzepia się krew, tworząc skrzeplinę, która z prądem krwi dociera do tętnicy udowej i ją zamyka). Rzadziej skrzeplina powstaje na blaszce miażdżycowej aorty lub innych dużych tętnic. Ostre niedokrwienie kończyn dolnych jest niebezpiecznym stanem, który nieleczony w porę, może prowadzić do martwicy tkanek i konieczności amputacji kończyny. Najbardziej wrażliwe na niedotlenienie są nerwy, które obumierają już po 2 godzinach. Pierwsze komórki mięśniowe obumierają już po 4 godzinach niedokrwienia, ale zazwyczaj udaje się przywrócić ich żywotność, jeśli przyczynę niedokrwienia usunie się w ciągu 8-12 godzin. Najczęściej usuwa się skrzeplinę zamykającą światło tętnicy specjalnym cewnikiem wprowadzanym do tętnicy.

Objawy miażdżycy tętnic szyjnych

Miażdżyca powoduje zwężenie tętnic szyjnych, co skutkuje zmniejszeniem przepływu krwi. Tętnice szyjne dostarczają krew do mózgu, warunkując dostawę tlenu do komórek nerwowych i ich prawidłowe funkcjonowanie. Objawy zależą od stopnia zwężenia. Niewielkie zwężenia mogą przebiegać bezobjawowo. W przypadku znacznego ograniczenia przepływu w tętnicach szyjnych mogą pojawić się takie objawy jak: przemijające niedokrwienie mózgu – powodujące krótkotrwałe zaburzenia neurologiczne – np. zaburzenia czucia w obrębie skóry ciała, zaburzenia mowy, widzenia, słuchu oraz zaburzenia ruchu (osłabienie siły mięśniowej, niedowłady). Jeżeli dojdzie do całkowitego zamknięcia tętnicy szyjnej, może dojść do udaru niedokrwiennego mózgu.

Objawy zwężenia tętnic kręgowych

Upośledzenie przepływu krwi przez tętnice kręgowe może często powodować zawroty głowy, zaburzenia równowagi, podwójne widzenie oraz ubytki w polu widzenia. W poważniejszych przypadkach może dojść nawet do zaburzeń oddychania oraz śpiączki.

Objawy przewlekłego niedokrwienia jelit

To schorzenie spowodowane miażdżycą tętnic dostarczających krew do jelit. Objawy przewlekłego niedokrwienia jelit obejmują: ból brzucha, który pojawia się od kilkunastu minut do około dwóch godzin po posiłku, spadek masy ciała, czasami także dolegliwości dyspeptyczne – nudności, wymioty oraz biegunkę.

Diagnostyka miażdżycy

Miażdżycę rozpoznaje się na podstawie charakterystycznych dolegliwości oraz obecności czynników ryzyka. W badaniach krwi obserwujemy podwyższone stężenie cholesterolu całkowitego, złego cholesterolu (LDL) oraz obniżenie dobrego cholesterolu (HDL).

W przypadku miażdżycy tętnic kończyn dolnych, podstawowym badaniem diagnostycznym jest ultrasonografia dopplerowska (tzw. Doppler tętnic). Inne badania pomocne w rozpoznaniu miażdżycy tętnic dolnych to tomografia komputerowa (opcja angio-TK), rezonans magnetyczny (opcja angio-MR) oraz klasyczna angiografia.

Zwężenie tętnic szyjnych lekarz może podejrzewać na podstawie badania pacjenta – w przypadku dużego zwężenia może pojawić się szmer nad tętnicą podczas osłuchiwania jej okolicy. Podobnie jak w przypadku miażdżycy tętnic dolnych, podstawowym badaniem jest ultrasonografia dopplerowska. Innym cennym badaniem jest angio-TK.

Zwężenie tętnic kręgowych rozpoznaje się także na podstawie badania dopplerowskiego.

W diagnostyce przewlekłego niedokrwienia jelit najważniejsze znaczenie ma arteriografia. Pomocne w rozpoznaniu są także tomografia komputerowa oraz rezonans magnetyczny.

Leczenie miażdżycy

W leczeniu miażdżycy ogromnie istotne jest wykluczenie czynników zwiększających ryzyko tej choroby. Nieoceniona jest tutaj regularna i umiarkowana aktywność fizyczna. Długie spacery, ćwiczenia fizyczne, jazda na rowerze rozwijają krążenie oboczne w kończynach i zwiększają liczbę naczyń krwionośnych. Aktywność fizyczna nie jest wskazana przy ciężkich chorobach płuc i serca, przy niedokrwieniu kończyn z martwicą i bólami spoczynkowymi.

Ważne jest również zaprzestanie palenia, prowadzenie zdrowego trybu życia, utrzymywanie prawidłowego poziomu tzw. „złego cholesterolu”, czyli cholesterolu frakcji LDL, stosowanie zdrowej, zbilansowanej diety, utrzymanie prawidłowej masy ciała. Dieta śródziemnomorska jest z pewnością godna uwagi przy tego typu schorzeniach. W znacznym stopniu opiera się ona na zasadach prawidłowego żywienia, a więc spożywaniu ryb i olejów roślinnych: rzepakowego, słonecznikowego, sojowego, oliwy z oliwek. Bogata jest w warzywa, owoce, rozmaite zioła i przyprawy. Zalecane jest także spożywanie produktów pełnoziarnistych (makaronów, pieczywa, płatków, kasz, mąki), nasion roślin oleistych, ograniczenie spożycia soli, tłustych mięs.

U chorego z miażdżycą ważne jest prawidłowe leczenie chorób i stanów współwystępujących, a wśród nich:

• cukrzycy,
• nadciśnienia tętniczego,
• dyslipidemii (nieprawidłowego poziomu cholesterolu we krwi),
• choroby wieńcowej,
• otyłości.

Ponadto chorzy z miażdżycą kończyn dolnych nie powinni stosować zasypek ani maści, pracować w wysokich i niskich temperaturach oraz wilgoci. Powinni unikać oparzeń, odmrożeń, skaleczeń i innych urazów.

W miażdżycy stosuje się przede wszystkim leki doustne, zmniejszające stężenie cholesterolu we krwi zarówno poprzez zmniejszenie ich syntezy przez organizm, ograniczenie wchłaniania z przewodu pokarmowego, jak i zwiększone wydalanie. Istotne znaczenie ma stosowanie małych dawek kwasu acetylosalicylowego.

Leczenie może też polegać na udrożnieniu lub poszerzeniu wewnątrznaczyniowym tętnicy oraz na leczeniu chirurgicznym. Chirurgicznie udrażnia się tętnice lub wykonuje by-passy. Warto pamiętać, że nawet pomyślnie zakończona operacja nie zapewnia stałego zdrowia. Ważne jest stałe stosowanie się do zaleceń profilaktyki.

Rokowanie w miażdżycy

Miażdżyca jest chorobą, która postępuje przez całe życie. Jeżeli ograniczymy maksymalnie obecność czynników ryzyka miażdżycy, można opóźnić jej rozwój. Ogromne znaczenie ma odpowiednie leczenie oraz stosowanie się do zaleceń lekarskich.

Profilaktyka miażdżycy

W zapobieganiu miażdżycy istotne znaczenie ma utrzymywanie prawidłowego poziomu cholesterolu we krwi, utrzymywanie prawidłowej wagi ciała, a w przypadku nadwagi lub otyłości dążenie do powrotu do prawidłowej wagi. Nie należy zapominać o aktywności fizycznej. Każdy powinien co najmniej 3 razy w tygodniu przez 30 min poświęcić czas na wysiłek fizyczny – spacer marszowym krokiem, bieganie, pływanie, jazda na rowerze. W zimie warto korzystać ze sportów zimowych typu jeżdżenie na nartach oraz łyżwach.

Dieta powinna być uboga w tłuszcze pochodzenia zwierzęcego, a bogata w nienasycone kwasy tłuszczowe (np. oliwa z oliwek, ryby oraz owoce morza). W diecie nie powinno zabraknąć owoców oraz warzyw, produktów pełnoziarnistych. Należy unikać białego pieczywa, białego makaronu, ryżu oraz ciast, klusek i innych wyrobów w z białej mąki. Należy także ograniczyć spożycie cukrów prostych (słodycze).

Skłonność do miażdżycy tętnic związana jest także z wiekiem. Dlatego też osoby w średnim i starszym wieku powinny zwracać uwagę na ewentualne występowanie niepokojących objawów i zgłosić się do lekarza. Wczesne wdrożenie leczenia ma ogromne znaczenie dla przebiegu choroby.