Rozdwojenie jaźni

Rozdwojenie jaźni zalicza się do zaburzeń dysocjacyjnych tożsamości (ang. Dissociative Identity Disorder, w skrócie DID). Inne nazwy dla tego zaburzenia to: osobowość mnoga, osobowość naprzemienna, osobowość wieloraka lub rozdwojenie osobowości. Często rozdwojenie jaźni mylnie utożsamiane jest ze schizofrenią. Na czym polega zjawisko występowania przynajmniej dwóch osobowości u jednej osoby i czym różni się od schizofrenii?

Co to jest rozdwojenie jaźni?

Rozdwojenie jaźni to jedno z najbardziej tajemniczych zaburzeń, które znajduje się w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10 pod kodem F44, a więc uznaje się je za zaburzenia konwersyjne, inaczej określane jako dysocjacyjne. Rozdwojenie jaźni albo osobowość mnoga (ang. Multiple Personality) to wciąż niedostatecznie zbadane zaburzenie przez psychiatrów. Występuje bardzo rzadko, częściej u kobiet niż mężczyzn.

Osobowość wieloraka cechuje się pojawieniem u jednej osoby dwóch lub więcej odrębnych osobowości, przy czym w danej chwili ujawnia się tylko jedna z nich. Każda z osobowości ma charakter pełny, z własnymi odrębnymi wspomnieniami, tożsamością, zachowaniem, przekonaniami i preferencjami. Poszczególne osobowości mogą różnić się wiekiem, płcią, orientacją seksualną, talentami, wiedzą, umiejętnościami, ilorazem inteligencji, ostrością wzroku czy ciśnieniem krwi.

Zazwyczaj osobowości wyraźnie kontrastują z pojedynczą osobowością przedchorobową. Poszczególne osobowości mogą wiedzieć o swoim istnieniu, choć osobowość podstawowa najczęściej nie wie nic o swoich towarzyszach. W pospolitej postaci osobowości podwójnej zwykle dominuje jedna osobowość, ale żadna z nich nie ma dostępu do wspomnień drugiej. Pierwsze przejście od jednej do drugiej osobowości jest zazwyczaj nagłe i ściśle związane z wydarzeniami urazowymi.

Późniejsze przejścia często ograniczają się do wydarzeń urazowych, stresowych albo występują w czasie sesji terapeutycznych, obejmujących relaksację, hipnozę lub odreagowanie. Zaburzenia dysocjacyjne tożsamości występują w okresie młodzieńczym i dzieciństwie. Osoba zaburzona najsilniej identyfikuje się z tzw. osobowością gospodarza. Tylko ta osobowość ma świadomość istnienia pozostałych i terapeucie zazwyczaj najlepiej „współpracuje się” właśnie z tą osobowością.

Przyczyny osobowości wielorakiej

Mechanizm powstawania zaburzeń dysocjacyjnych nie jest do końca znany. Zakłada się, że rozszczepienie osobowości wynika z traumatycznych przeżyć, kryzysów i głębokich urazów w okresie wczesnego dzieciństwa, np. molestowania seksualnego lub permanentnie doświadczanej przemocy domowej. Sposobem radzenia sobie dziecka może być zepchnięcie do nieświadomości uczuć i zachowań, z których z czasem rozwijają się alternatywne osobowości.

Osobowość mnoga charakteryzuje się dezintegracją ego. Co to oznacza? Ego zapewnia możliwość włączania zdarzeń zewnętrznych i doświadczeń społecznych w obręb percepcji. Natomiast osoba niezdolna do zinternalizowania tych zdarzeń może doświadczać poczucia emocjonalnego rozregulowania. W ekstremalnych przypadkach poczucie obcości doświadczeń jest tak intensywne, że prowadzi do dysocjacji własnej osobowości (łac. dissociatio – rozdzielenie).

Schizofrenia a rozdwojenie jaźni

Czasami schizofrenię mylnie określa się jako „rozszczepienie jaźni”. Skąd to wynika? Termin „schizofrenia” wymyślił Eugen Bleuler w 1911 roku. Pojęcie „schizofrenia” z języka greckiego oznacza schizo – rozszczepiam, rozłupuję, rozdzieram i fren – przepona, serce, wola, umysł. Stąd czasami błędnie utożsamia się schizofrenię z rozszczepieniem osobowości. Schizofrenia dosłownie oznacza „rozszczepienie umysłu”, ale nie w sensie posiadania więcej niż jednej osobowości.

Schizofrenia polega bardziej na rozszczepieniu między myśleniem a czuciem, tak jakby te dwa procesy przebiegały niezależnie, a chory miał trudności w ich łączeniu. Jest to najbardziej rozpowszechnione i prawdopodobnie najlepiej poznane zaburzenie psychotyczne. Schizofrenia to zaburzenie myślenia, w którym umiejętność rozpoznawania rzeczywistości, reakcje emocjonalne, procesy myślenia, formułowania sądów oraz umiejętność porozumiewania się pogarszają się tak bardzo, że funkcjonowanie chorej osoby jest poważnie utrudnione.

Sztandarowe objawy schizofrenii to: omamy słuchowe, doświadczenia owładnięcia, urojenia, zaburzenia myślenia, zmiany emocjonalne i wolicjonalne, apatia, skłonność do wycofywania się, spłycenie emocjonalne, zdezorganizowana mowa, tzw. „sałata słowna” – częste gubienie wątku lub brak powiązania myśli, zachowanie zdezorganizowane lub katatoniczne, anhedonia, aspołeczność i bierność.

Psychoterapia w leczeniu osobowości wielorakiej

Zaburzenia dysocjacyjne tożsamości bywają bardzo oporne na terapię. Psychoterapia osobowości wielorakiej dąży do zintegrowania poszczególnych osobowości tak, by zlały się one w jedną tożsamość. Zazwyczaj leczenie jest wspomagane farmakologicznie. Pacjent uczy się akceptować własną chorobę i rozumieć jej istotę.

Psychoterapia polega również na przepracowaniu urazu oraz zburzeniu dysocjacyjnej obrony. Pacjent musi skonfrontować się z urazowymi, rozszczepieniowymi wspomnieniami i włączyć je do wydarzeń z prawdziwego życia, do obrazu „Ja”, a w konsekwencji – odnaleźć powiązania pomiędzy oddzielnymi, pozornie samodzielnymi stanami tożsamości.