Zespół krótkiego jelita – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie

Zespół krótkiego jelita (ang. short bowel syndrome, SBS) to stan po resekcji lub wyłączeniu fizjologicznej czynności odcinka lub całości jelita cienkiego. To prowadzi do ograniczenia przyswajania składników odżywczych, co z kolei uniemożliwia prawidłowe funkcjonowanie organizmu.

W takiej sytuacji najczęściej istnieje konieczność żywienia pozajelitowego. Minimalna długość jelita, która umożliwia odżywianie doustne zależy od stanu i zdolności wchłaniania pozostałych odcinków przewodu pokarmowego.

Zespół krótkiego jelita diagnozuje się u dorosłych, ku których zachowano mniej niż 150-200 cm czynnego jelita cienkiego. Szacuje się, że 6 na milion osób w Polsce zmaga się z zespołem krótkiego jelita.

Najczęstsze przyczyny SBS to rozległa resekcja oraz czynnościowe wyłączenie jelita, które są związane z różnymi chorobami i stanami.

Rozległa resekcja jelita cienkiego może być wywołana przez:

• chorobę Leśniowskiego i Crohna,
• martwicę jelita pochodzenia naczyniowego, wywołaną przez zator lub zakrzep tętniczy lub żylny,
• nowotwór jelita cienkiego.
• uraz,
• powikłania pooperacyjne,
• skręt jelita,
• zadzierzgnięcie jelita,
• niedotlenienie (martwicze zapalenie jelit w okresie noworodkowym).

Z kolei czynnościowe wyłączenie jelita może mieć miejsce w przebiegu:

• celiakii opornej na leczenie, popromiennego zapalenia jelit i innych ciężkich zaburzeń wchłaniania,
• mukowiscydozy,
• przetok zewnętrznych i wewnętrznych.

Wczesnymi objawami zespołu krótkiego jelita są:

• wyniszczające biegunki,
• zaburzenia elektrolitowe powodujące skrajne wyniszczenie, a w przypadku braku leczenia prowadzących do śmierci,
• kwasica metaboliczna,
• niedobory pokarmowe, odwodnienie i niedożywienie, ponieważ zespół krótkiego jelita prowadzi do ciężkiego upośledzenia wchłaniania składników odżywczych i wody.

Z czasem w obrazie klinicznym SBS występują tzw. późne powikłania:

• kamica żółciowa,
• kamica nerkowa,
• zaburzenia rytmu serca,
• choroby wątroby: cholestaza, marskość wątroby, niewydolność wątroby, choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, zaburzenia czynności wątroby,
• choroba metaboliczna kości,
• kwasica mleczanowa,
• niedokrwistość z niedoboru żelaza,
• zaburzenia krzepnięcia,
• tężyczka,
• osteopenia, osteoporoza,
• zaburzenia psychiczne.

Zespół krótkiego jelita jest chorobą, którą bezwzględnie trzeba leczyć. Zlekceważenie jej i brak wprowadzenia odpowiedniego leczenia żywieniowego jest stanem zagrożenia życia. Ma to związek z przewlekłym niedożywieniem. Każdy chory powinien być objęty opieką specjalistycznej poradni leczenia żywienia pozajelitowego i dojelitowego.

Rozpoznanie choroby i plan postępowania umożliwia wywiad oraz zawarte w nim informacje na temat choroby podstawowej lub dane dotyczące rozległości resekcji jelita cienkiego oraz grubego, a także objawy kliniczne, stan ogólny pacjenta oraz postępujące objawy odwodnienia oraz wyniszczenia organizmu.

Pomocne są także badania laboratoryjne z krwi i moczu, które pozwalają na zaobserwowanie niedoborów składników odżywczych związanych z zaburzeniami wchłaniania. To:

• morfologia krwi,
• biochemia, stężenie różnych mikroelementów,
• badanie ogólne moczu,
• dobowa zbiórka moczu.

Proces leczenia zespołu krótkiego jelita przebiega w trzech etapach, stąd terapię dzieli się na okres pooperacyjny, okres adaptacyjny i okres długotrwałego leczenia. Kluczowe jest intensywne wyrównywanie niedoborów płynów i elektrolitów oraz profilaktyka przeciwwrzodowa. Zwykle włącza się inhibitory pompy protonowej.

Wprowadza się także żywienie pozajelitowe w celu zapobiegania niedoborom pokarmowym. Oznacza to, że wszelkie niezbędne składniki odżywcze do organizmu dostarcza się drogą dożylną. Wykorzystuje się dostęp do żyły centralnej, żyły obwodowe oraz przetokę tętniczo-żylną.

W celu przyspieszenia zmian adaptacyjnych jelita, obok żywienia pozajelitowego równolegle prowadzi się żywienie dojelitowe. Sposób żywienia chorego w dalszym etapie leczenia może obejmować zarówno leczenie żywieniowe lub uzupełniające żywienie doustne albo dojelitowe. Ma to związek z tym, że w odniesieniu do zespołu krótkiego jelita nie mówi się o wyleczeniu, a o adaptacji pozostawionego odcinka jelita.