Stres szkolny

Stres szkolny to podstawowy rodzaj napięcia emocjonalnego, jaki towarzyszy niejednemu dziecku czy nastolatkowi. Wiąże się z koniecznością adaptacji do nowego środowiska (podstawówki, gimnazjum, liceum), sprawdzaniem wiedzy, wywoływaniem do tablicy, udzielaniem błędnej odpowiedzi, egzaminami, zbyt dużą ilością materiału nauczania, ale także z lękiem przed srogim nauczycielem czy niechęcią ze strony kolegów z klasy. Jak dzieci reagują na stres szkolny? Jakie są konsekwencje sytuacji stresowych, doświadczanych przez uczniów? Czym grozi nadmiernie odczuwany stres w szkole i jak sobie z nim radzić?

Reakcja na stres

O stresie daje się pisać z wielu perspektyw: medycznej, socjologicznej, fizjologicznej czy pedagogicznej. Potocznie termin „stres” rozumie się jako negatywny stan emocjonalny, przeciążenie wywołane sytuacją trudną, konfliktową, chorobą, przykrym przeżyciem, zmartwieniem, ale też wpływem bodźców fizycznych, np. hałasu czy zbyt wysokiej temperatury. Stres to mobilizacja sił organizmu w sytuacjach obciążających, które przekraczają możliwości jednostki i naruszają w ten sposób jej dobrostan.

Wyróżnia się zazwyczaj trzy etapy reakcji na stres:

• stadium reakcji alarmowej – mobilizacja sił organizmu;
• stadium odporności – względna adaptacja, przystosowanie do stresora;
• stadium wyczerpania – utrata zdolności obronnych w wyniku zbyt intensywnego i długotrwałego działania stresora, co może w rezultacie doprowadzić do reakcji patologicznych, np. chorób psychosomatycznych, a nawet śmierci organizmu.

To, czy dana sytuacja będzie stresująca, zależy od samego człowieka i jego sposobu myślenia, np. dla jednego ucznia występ na uroczystości szkolnej będzie budził lęk, a dla drugiego będzie wyzwaniem, próbą sprawdzenia siebie. Odporność na stres wynika z wielu czynników, np. cech osobowości, temperamentu, systemu wartości, obrazu siebie, poczucia samoskuteczności, wsparcia społecznego, doświadczeń życiowych itp.

Stres u dzieci

Głównym źródłem stresu dla dzieci i młodzieży jest szkoła. Stres w szkole rodzi wiele niekorzystnych symptomów.

ADHD a szkoła

Dziecko, które cierpi na ADHD jest zwykle bardziej ruchliwe od innych, co... »

• objawy somatyczne – przyspieszone bicie serca, dolegliwości żołądkowe, suchość w ustach, bóle głowy, płacz, moczenie nocne, obniżona odporność, częste infekcje, biegunki;
• objawy motoryczne – wzmożone napięcie mięśni szyi, drżenie, gwałtowne ruchy;
• reakcje psychiczne – spadek koncentracji uwagi, lęk przed porażką, myślenie w kategoriach „wszystko albo nic”, postawy roszczeniowe, skupianie się na negatywach, dyskredytowanie pozytywów, zaniedbywanie prac szkolnych, drażliwość, apatia, agresja, fantazjowanie itp.

Bardzo często niepowodzenia w szkole nakładają się na trudności, jakie przeżywa dziecko w domu rodzinnym. Brak systematycznej opieki rodziców może powodować problemy w nauce. Konfliktowa sytuacja rodzinna często rodzi nadmiar obowiązków narzucanych na dzieci, powodując z kolei słabe wyniki ze sprawdzianów ze względu na brak czasu niezbędnego do przyswojenia wiedzy. W wyniku kiepskich ocen z egzaminów może spadać pozycja ucznia w klasie i przyczyniać się do nie najlepszych relacji z rówieśnikami, co wtórnie powoduje eskalację napięcia u dziecka i uczucie dyskomfortu psychicznego.

Przyczyny stresu szkolnego

Do najpopularniejszych źródeł stresu związanego ze szkołą zalicza się:

• strach przed sprawdzaniem wiedzy – wywołaniem do tablicy przez nauczyciela, przed sprawdzianem, kartkówką, egzaminem, np. stres przed maturą;
• sposób odpytywania służący jedynie demaskowaniu niewiedzy ucznia, zamiast uzupełnianiu braków intelektualnych;
• lęk przed oceną niedostateczną, wynikający z przypisywania nadmiernej rangi notom dobrym; straszenie jedynkami;
• rozliczanie z ocen na wywiadówkach i w domu;
• zbyt duża ilość nauki, zbyt obszerne programy nauczania obfitujące w wiele zbędnych szczegółów;
• brak czasu na relaks i odpoczynek oraz kontakty z rówieśnikami;
• brak momentów potrzebnych na regenerację sił w trakcie zajęć szkolnych;
• zbyt trudne, niezrozumiałe i obszerne prace domowe;
• rzeczywistość klasowa – konieczność siedzenia w jednym miejscu, nieustanne bycie w polu widzenia nauczyciela, hałas, zła organizacja zajęć, bałagan, nieestetyczne sale lekcyjne, brak pomocy dydaktycznych, brak dyscypliny;
• negatywna postawa nauczyciela – krytyka, brak uzasadnienia oceny, straszenie uczniów, stosowanie agresji słownej, ignorowanie problemów wychowanków;
• obawa przed odrzuceniem ze strony rówieśników – brak akceptacji w klasie, nietolerancja kolegów, przemoc psychiczna, wulgaryzmy, agresja fizyczna;
• nuda na lekcjach – zajęcia prowadzone w sposób sztampowy, według takich samych schematów; brak pomocy edukacyjnych.

Oczywiście, przyczyny stresu szkolnego można mnożyć w nieskończoność. Dzieci i młodzież nie potrafią skutecznie poradzić sobie z napięciem emocjonalnym. Zamiast pójść pobiegać, pojeździć na rowerze, uprawiać sporty, wolą siedzieć przed telewizorem albo komputerem. Zabiegani rodzice często nawet nie mają świadomości, że ich dziecko nie radzi sobie w szkole, ma kłopoty w nauce.

Długotrwały stres demotywuje uczniów do nauki, zmniejsza wysiłki i starania dzieci o dobre oceny, a nawet przyczynia się do wagarowania i niepoprawnego zachowania. Pojawiają się dolegliwości psychosomatyczne i niechęć do szkoły. Sytuacje trudne wywołane przez stres prowadzą do zaburzenia procesu kształcenia i wychowania oraz niepowodzeń dydaktycznych. W osobowości ucznia pojawiają się formy obronne, np. dziecko zaczyna kłamać albo uciekać z domu. Jak przeciwdziałać negatywnym skutkom stresu szkolnego u dzieci?

Jak zmniejszyć stres u dzieci?

Oto kilka technik, które pomagają zwalczyć negatywne skutki stresu:

• ruch i relaks;
• lepsza organizacja życia codziennego;
• określanie hierarchii zadań i celów;
• przekazanie części pracy innym;
• zachowania asertywne;
• ćwiczenia relaksacyjne;
• techniki zmniejszania lęku;
• pozytywne myślenie;
• czas na odpoczynek;
• ćwiczenia odprężająco-koncentrujące;
• kontrola oddechu;
• rozmowy;
• poczucie humoru;
• ćwiczenie dystansu do problemów;
• techniki wizualizacji stresu;
• masaż;
• medytacja.

Metod redukcji stresu jest bardzo wiele, ale i tak pewnie nie wyczerpią one całego wachlarza możliwości. Najważniejsze, aby w przypadku trudności szkolnych obserwować dziecko. Zainteresowanie jego problemami powinni wykazać zarówno rodzice, opiekunowie, jak i nauczyciele. Odpowiednio poprowadzona rozmowa pozwoli odkryć źródła stresu u dziecka. Możliwe, że jego trudności nie wynikają wcale ze szkoły, a mają głębszą przyczynę.