Aleksytymia

Aleksytymia (łac. alexithymia) nie jest żadną jednostką chorobową, co raczej syndromem, polegającym na nieumiejętności rozumienia, identyfikowania i nazywania własnych stanów emocjonalnych oraz wyrażania uczuć. Pojęcie „aleksytymia” wprowadził do słownika medycznego Peter Sifneos w 1973 roku. Aleksytymię określa się czasem jako analfabetyzm emocjonalny albo ślepotę uczuciową. Aleksytymicy nie potrafią rozładować negatywnych emocji, niepokoju, lęku i napięcia ani nazywać doświadczanych uczuć. Mylą pobudzenie emocjonalne z pobudzeniem fizjologicznym, koncentrując się na somatycznych objawach emocji, jak drżenie, czerwienienie się czy kołatanie serca i przypisując je symptomom różnych chorób cielesnych.

Kontrowersje definicyjne wokół aleksytymii

Aleksytymia to pojęcie coraz bardziej popularne, ale niestety często nadużywane i stosowane w nieprawidłowym znaczeniu. Aleksytymię określa się czasem jako styl emocjonalny XXI wieku, chłodny styl uczuciowy właściwy mężczyznom, pełen dystansu i nieokazywania własnych emocji. Nie są to jednak rzetelne definicje. W dosłownym rozumieniu aleksytymia to brak słów dla emocji. Aleksytymię uznaje się za rodzaj zaburzenia emocjonalnego, które polega na niezdolności do rozpoznawania i nazywania własnych stanów emocjonalnych, rozumienia swoich uczuć i komunikowania ich innym. Aleksytymicy nie mają wglądu w swój świat uczuciowy, dlatego nie potrafią wprowadzić do niego innych osób. Jak objawia się aleksytymia?

• Aleksytymik nie uświadamia sobie swoich emocji i ich nie rozumie.
• Aleksytymik doświadcza emocji, ale nie ma z nimi kontaktu poznawczego.
• Aleksytymik nie wie, co to są emocje i nie rozpoznaje natury własnego pobudzenia.
• Aleksytymik utożsamia pobudzenie emocjonalne z pobudzeniem fizjologicznym.
• Aleksytymik lokuje przyczyny pobudzenia na zewnątrz, np. dreszcze wywołane podnieceniem zinterpretuje jako skutek zimna w pokoju.
• Aleksytymik skupia się głównie na somatycznych objawach pobudzenia, np. blednięciu, czerwienieniu się, uczuciu gorąca itp., składając je na karby jakichś dolegliwości chorobowych.
• Aleksytymik nie umie nazwać swoich uczuć słowami.
• Aleksytymik prezentuje ubogie słownictwo w zakresie określania emocji.
• Aleksytymik ma ubogie życie wyobrażeniowe.
• Aleksytymik wykazuje wysokie natężenie emocji negatywnych, przy jednoczesnym niskim nasileniu uczuć pozytywnych.

Aleksytymię można stopniować, tzn. ludzie różnią się między sobą zakresem świadomości własnych stanów uczuciowych, np. ktoś jest w stanie wychwycić subtelne różnice między strachem, lękiem, zdenerwowaniem i napięciem, a inna osoba nie będzie potrafiła tego dokonać. Nie wiadomo jednak, jak mała świadomość emocji świadczy już o aleksytymii. Przy jak słabym rozpoznawaniu uczuć można mówić o aleksytymii? Niektórzy twierdzą, że aleksytymia to nic innego, jak skrajnie niski poziom inteligencji emocjonalnej. Nie jest to jednak do końca słuszne myślenie, bowiem inteligencja emocjonalna to szerokie pojęcie, na które składa się wiele różnych komponentów, nie tylko nazywanie emocji. Można bowiem nie być aleksytymikiem, ale nie być też inteligentnym emocjonalnie, gdyż np. nie potrafi się wczuwać empatycznie w stany innych osób albo nie umie kontrolować „złych emocji”.

Czym zatem jest aleksytymia – chorobą, cechą charakteru czy niedorozwojem emocjonalnym? Specjaliści mówią, że aleksytymia to syndrom braku kontaktu z własnymi emocjami, który przejawia się w czterech sferach:

1. niezdolności do nazywania uczuć;
2. niezdolności do odróżniania pobudzenia fizjologicznego od emocji;
3. ubóstwie życia wyobrażeniowego – aleksytymik boi się, że emocje wymkną się spod kontroli, dlatego nie marzy, nie fantazjuje, nie wyobraża sobie;
4. operacyjnym stylu myślenia – aleksytymik zagłębia się w szczegóły, jest skrajnie rzeczowy i hiperracjonalny.

Przejawy i skutki aleksytymii

Na aleksytymię nie da się zachorować, tak jak np. na depresję. Jeśli od małego jest się uczonym języka emocji, nie da się go zapomnieć. Aleksytymikiem się jest albo się nie jest. Aleksytymia może być jednak konsekwencją uszkodzeń mózgu, np. guza mózgu. Przecięcie dróg neuronalnych, łączących ciało migdałowate – strukturę odpowiedzialną za doznawanie emocji – z ośrodkami racjonalnego myślenia w korze mózgowej, skutkują tym, że człowiek będzie doświadczał różnych uczuć, ale nie będzie umiał ich nazwać. Zostanie zaburzony kontakt poznawczy z własnymi emocjami. Jakie skutki niesie ze sobą aleksytymia?

• Aleksytymik wykazuje poważne problemy w funkcjonowaniu społecznym, np. nie potrafi dogadać się z współpracownikami w pracy albo z partnerem życiowym.
• Aleksytymik nie rozumie swoich i cudzych emocji.
• Aleksytymik nie potrafi być empatyczny i interpretować reakcji osób z otoczenia.
• Aleksytymik nie umie nawiązywać więzi międzyludzkich i ich podtrzymywać.
• Aleksytymik winą za negatywne emocje obarcza otoczenie, gdyż uważa, że to, co na zewnątrz, sprawia, że czuje się tak, jak się czuje.
• Aleksytymikowi trudno wytrzymać z samym sobą.
• Aleksytymik często cierpi na zaburzenia psychosomatyczne i wpada w różne nałogi (alkoholizm, narkotyki itp.) – w ten sposób rozładowuje napięcie emocjonalne, z którego nie zdaje sobie sprawy albo które spycha poza świadomość.
• Aleksytymik demonstruje wyuczone schematy reakcji emocjonalnych (np. uśmiecha się), ale wykazuje ograniczoną świadomość związku mowy ciała ze sferą emocjonalną.
• Aleksytymik może sprawiać wrażenie rzeczowego, opanowanego, racjonalnego człowieka z twarzą pokerzysty i algorytmicznym sposobem myślenia.
• Aleksytymik nie wyobraża sobie szczególnie zdarzeń pozytywnych – jego świat jest smutny, szary i ponury, dlatego wykazuje skłonność do nastrojów depresyjnych.
• Aleksytymik źle funkcjonuje w zawodach wymagających kontaktu z ludźmi, jak psycholog, aktor, dziennikarz czy nauczyciel.

Skąd bierze się aleksytymia? Wśród przyczyn powstawania aleksytymii wymienia się nie tylko uszkodzenia mózgu, ale też styl wychowawczy. Aleksytymicy to często dzieci z domów skrajnie zimnych, surowych albo maluchy rozpieszczone, którym odebrano możliwość przejścia treningu emocjonalnego, nie nauczono ich pragnąć ani tolerować negatywnych emocji, bo ciągle dbano o ich potrzeby, zaspokajano zachcianki, chroniono przed przykrościami. Do aleksytymii mogą przyczyniać się też czynniki społeczne – kult racjonalności, presja na lekceważenie i ukrywanie uczuć. Nie bez znaczenia są też stereotypy płciowe, np. „Chłopaki nie płaczą”, „Kobiety są bardziej wrażliwe emocjonalnie”. Aleksytymia dotyczy w większości przypadków mężczyzn niż kobiet. Niektórzy łączą ten fakt z procesem socjalizacji – mężczyźni mają być racjonalni, zdystansowani, dążyć do wysokiego statusu społecznego, a kobiety dbać o relacje międzyludzkie, więzi rodzinne i wychowywać potomstwo. Taki trening społeczny i podział obowiązków był od wieków wspierany przez ewolucję, co znajduje odzwierciedlenie w budowie mózgu mężczyzn i kobiet. Męski mózg jest silniej zlateralizowany, tzn. dominuje bardziej „racjonalna” lewa półkula, natomiast w przypadku mózgu kobiety obie półkule bardziej ze sobą współpracują ze względu na większą ilość połączeń między nimi, co przekłada się też na większy poziom inteligencji emocjonalnej wielu kobiet. Kobieta bowiem harmonijnie łączy „emocjonalną i intuicyjną” prawą półkulę z „logiczną i werbalną” półkulą lewą.

Jak widać, istnieje wiele różnych ujęć teoretycznych co do rozwoju aleksytymii. Aleksytymia to poważny syndrom zaburzeń w orientacji w zakresie własnych emocji, który skutkuje poważnymi konsekwencjami w życiu społecznym i osobistym. Nie da się żyć bez emocji ani odstawić ich na bok. Emocje są potrzebne, chociażby po to, by wiedzieć, jakie ma się preferencje, co się lubi, a czego nie. Emocje umożliwiają dokonywanie wyborów i zaoszczędzają czas podczas podejmowania decyzji. Nie da się przecież być bezustannie skrajnie racjonalnym i kalkulować wszystko „na zimno”.