Nowotwory a depresja

Wykazano, że w wielu chorobach, od zwykłych infekcji poczynając a na nowotworach kończąc, w organizmie dochodzi do zwiększonego wytwarzania substancji chemicznych zwanych cytokinami. Nadmiar tych substancji odpowiada za powstawanie i przeżywanie przez chorego tzw. zespołu chorobowego. Objawy depresji:

• brak radości życia,
• zmęczenie,
• zmniejszony apetyt,
• problemy z koncentracją uwagi,
• brak chęci do kontaktów z innymi,
• zaburzenia snu.

Wielu badaczy sugeruje, że na przebieg choroby nowotworowej mogą wpływać następujące czynniki psychiczne:

• sposób widzenia rzeczywistości i interpretacji wydarzeń zwłaszcza pesymizm i bezradność,
• depresja, lęk oraz niezdolność do wyrażania tych uczuć,
• poczucie beznadziejności, postawa poddania się, rezygnacja i apatia.

Ponad 40% chorych na nowotwory cierpi równocześnie na depresję. Rozbieżności w wynikach podawanych przez wielu autorów, zamykają się w dość szerokim przedziale 2 – 45%, średnio jednak wynoszą ok. 20% i zależą od przyjętych kryteriów rozpoznawania depresji.

Kryzys rozpoznania i przebiegu choroby nowotworowej rozpoczyna także szereg reakcji emocjonalnych, których pozytywny finał ma stanowić adaptacja do zagrażającej sytuacji. Według Kübler – Ross większość chorych na nowotwór, przechodzi przez następujące fazy reakcji emocjonalnych:

• szok i niedowierzanie („to na pewno zła diagnoza”),
• złość i targowanie się z losem („dlaczego ja?”),
• fazę depresji, rozpaczy i lęku,
• okres przystosowania się i akceptacji.

Sytuację chorych na raka można określić jako złożoną, długotrwałą sytuacje stresową, która powoduje niepokój i lęk, a także zmusza do podsumowań oraz refleksji nad własnym życiem. Do czynników kształtujących emocje pacjentów chorych onkologicznie, a w konsekwencji mogących przyczynić się do powstania depresji, zalicza się:

• Szok związany z rozpoznaniem choroby przeżywanej jako śmiertelne zagrożenie. Wykazano, że samo określenie „rak” jest silnym bodźcem rodzącymlęk.
• Intensywne, długotrwałe, powtarzane leczenie chemiczne lub radioterapia („naświetlania”), zwykle z przykrymi objawami ubocznymi (łysienie, nudności, wymioty, osłabienie, gorączka, brak apetytu, zakażenia).
• Dwoiste uczucia wynikające z konieczności podjęcia leczenia dla ratowania życia, a jednocześnie z lęku przed działaniami ubocznymi leczenia.
• Niekiedy konieczność poniesienia kosztów finansowych lub pozyskania dodatkowych funduszy na kosztowne zabiegi nie finansowane w wystarczającej ilości z funduszy publicznych (np. przeszczepienie szpiku kostnego).
• Obserwacja innych pacjentów, ich cierpienia, śmierci.
• Niepewność wyników leczenia, lęk przed oczekiwanym własnym cierpieniem i śmiercią.
• Świadomość realnego zagrożenia, podsycana docierającymi informacjami o niepowodzeniu leczenia innych chorych.
• Zmiany w wyglądzie (wyłysienie, ubytek masy ciała).
• Konieczność pozostawania pod stałą kontrolą lekarską, nawet w przypadku powodzenia leczenia.
• W okresie po leczeniu lęk przed nawrotem choroby, problemami zawodowymi, ekonomicznymi, brakiem dostatecznego wsparcia i zrozumienia społecznego.

Na rozwój depresji w chorobach nowotworowych, istotny wpływ mają:

• sposób leczenia (wybór leków, warunki panujące w szpitalu),
• brak pomocy ze strony rodziny,
• brak wsparcia społecznego (przyjaciele, praca),
• cierpienie fizyczne wynikające z rozwoju choroby,
• niepewność i napięcie co do rozpoznania,
• przykre objawy uboczne leczenia,
• konieczność poddania się zabiegom chirurgicznym,
• przymus podejmowania w krótkim czasie decyzji dotyczących ważnych życiowych spraw,
• w przypadku hospitalizacji – odosobnienie od rodziny i przyjaciół,
• przebywanie w grupie pacjentów (obserwacja cierpienia i śmierci),
• sposób udzielania informacji przez lekarzy i pielęgniarki,
• niepewność związana z wynikiem leczenia, obawa przed cierpieniem, niepowodzeniem leczenia i śmiercią,
• zmiany w wyglądzie,
• utrata niezależności, konieczność podporządkowania się zaleceniom lekarzy,
• utrata podstawowych dążeń i celów życiowych,
• załamanie istotnych ról społecznych,
• niejasność przyszłych możliwości.

Różnorodne sposoby adaptacji psychicznej do choroby nowotworowej w znacznej części odpowiadają ogólnym sposobom radzenia sobie ze stresem. Istotną rolę, zwłaszcza w pierwszym okresie choroby, przypisuje się zwykle mechanizmom zaprzeczania, a następnie złożonym i zmieniającym się procesom aktywnego zwalczania stresu i równocześnie, uwalnianiu się od sprawiających ból, przeżyć emocjonalnych.

Koncepcja adaptacji poznawczej Taylor, opracowana na podstawie badań pacjentów onkologicznych, podkreśla korzyści z trzech sposobów radzenia sobie z chorobą nowotworową:

• poszukiwanie znaczenia i zmiany oceny sensu własnego życia, postaw i celów życiowych w związku z aktualnymi doświadczeniami (np. odnajdywanie sensu cierpienia, traktowanie choroby jako źródła mądrości życiowej),
• próby opanowania sytuacji poprzez uzyskanie kontroli nad zdarzeniem i poczucie osobistego wpływu na nie (np. aktywny udział w leczeniu),
• wzmacnianie własnego „ja” poprzez pozytywna ocenę siebie, a często porównywanie się z ludźmi w jeszcze gorszym położeniu.

Depresja u chorych na raka może mieć różne nasilenie: od stosunkowo lekkich zaburzeń lękowo-depresyjnych po ciężkie depresje psychotyczne. Trudno dokładnie określić od czego zależy nasilenie dolegliwości. Wydaje się, że ważną rolę może odgrywać zarówno sytuacja psychospołeczna chorego, jak i rodzaj i przebieg choroby nowotworowej.

Należy pamiętać jednak, że pomimo pobytu w szpitalu i czasowego wyłączenia z aktywnego życia pacjenci onkologiczni pozostają nadal członkami rodzin, grup zawodowych i społecznych.

Źródła

1. Augustynek A., Wstęp do psychologii, Difin, Warszawa 2009, ISBN 978-83-7251-992-4.
2. Hammen C., DEPRESJA – modele kliniczne i techniki terapeutyczne, GWP, Gdańsk 2004, ISBN 83-89574-37-3.
3. Heitzman J., (red.), DEPRESJA – odpowiedzi na pytania, Urban & Partner, Wrocław 2007, ISBN 83-60290-22-4.
4. Myers D., Psychologia, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2003, ISBN 83-7150-695-3.