Trwa ładowanie...

Sporysz – właściwości, działanie, zatrucie i wykorzystanie w medycynie

Sporysz to przetrwalnik pasożytniczego grzyba buławinki czerwonej, który wywołuje chorobę zbóż i traw. W przeszłości zanieczyszczone przez niego ziarna wywoływały zatrucia i prowadziły do poważnych strat ekonomicznych. Ponieważ sporysz to źródło alkaloidów, wykorzystuje się go w przemyśle farmaceutycznym. Co trzeba wiedzieć?

Zobacz film: "#dziejesienazywo: Dlaczego warto robić screening?"

spis treści

1. Co to jest sporysz?

Sporysz to forma przetrwalnikowa pasożytniczego grzyba - buławinki czerwonej (Claviceps purpurea), który atakuje wiele gatunków roślin z rodziny wiechlinowatych, w tym również zboża, takie jak na przykład żyto, pszenica czy jęczmień. Patogen wywołuje chorobę zwaną sporyszem zbóż i traw. Grzyb ten poraża słupki kwiatów i przekształca je w ciemne rożki, zwane sporyszem. Dzieje się tak, gdy ma ku temu dobre warunki. To wysoka temperatura i silne opady deszczu.

Zła sława sporyszu sięga czasów, gdy często zdarzały się masowe zarucia chlebem wypieczonym z zanieczyszczonej nim mąki (jest on odporny na wysokie temperatury). W przeszłości zakażenia zbóż buławinką czerwoną były przyczyną nie tylko zatruć, ale i poważnych strat ekonomicznych. Dziś problem zdaje się być marginalny, choć jedynym sposobem zapobiegania zatruciom jest oczyszczenie materiału siewnego.

2. Właściwości sporyszu

Sporysz zawiera wiele alkaloidów: ergotynę, ergobazynę ergotaminę, a także aminokwasy: histydynę, leucynę, kwas asparaginowy, tyrozynę, tryptofan, betainę oraz aminy biogeniczne: histaminę i tyraminę. Wiele z nich to silne trucizny, działające na układ nerwowy, które w małych dawkach mogą mieć działanie lecznicze. Głównymi alkaloidami sporyszu są ergometryna i ergotamina.

Działanie sporyszu, zarówno zdolność do wywoływania chorób, jak i możliwość stosowania go jako środka leczniczego i psychoaktywnego, wynika z obecności różnych substancji, które stymulują różne receptory: zarówno alfa-adrenergiczne, jak i serotoninowe czy dopaminergiczne, a także wpływają na hormony. Alkaloidy sporyszu mogą prowadzić do bardzo silnego obkurczenia naczyń krwionośnych, a także zaburzeń układu nerwowego.

Przypadkowe spożycie alkaloidów sporyszu może mieć dramatyczne konsekwencje – skutkuje groźnymi chorobami. Jednocześnie niegdyś sporysz traktowano jako substancję psychoaktywną, a i wykorzystywano do produkcji LSD, substancji o bardzo silnych właściwościach halucynogennych.

Rekomendowane przez naszych ekspertów

3. Zatrucie sporyszem

Do zatruć tym buławinką czerwoną dochodzi wskutek jej spożycia. Sporysz może na przykład znaleźć w mące, z które wytwarza się pieczywo. Niegdyś chorobę wywoływaną spożyciem sporyszu nazywano chorobą św. Antoniego, ogniem świętego Antoniego (jego zakon pierwszy zaczął się opiekować chorymi) czy wewnętrznym ogniem. Później zaczęto używać terminu ergotyzm.

Wyróżnia się dwa rodzaje zatruć sporyszem: postać zgorzelinową i postać konwulsyjną. Postać zgorzelinowa (gangrenowa) była związana z bardzo silnymi dolegliwościami bólowymi o charakterze palącym. Inne objawy to zaburzenia czucia, zwolnienie akcji serca, ataki duszności. Choroba wiązała się także autoamputacją kończyn lub ich końcowych części u zatrutych chorych (martwica dotyczyła głównie palców, końca nosa, płatków uszu).

Z kolei postać konwulsyjna (skurczowa), nazywana tańcem św. Wita, objawia się omamami, drżeniem mięśniowych, konwulsjami i sztywnością kończyn. Charakteryzują ją również zaburzenia czucia, ból głowy, brzucha, wymioty, biegunka, sinica, zwolnienie akcji serca, silne pobudzenie nerwowe, gonitwa myśli.

Kiedyś wskutek spożycia sporyszu umierało wiele osób. Dziś, ze względu na stosowanie środków ochrony roślin i badania produktów zbożowych na obecność w nim alkaloidów sporyszu, przypadkowe spożycie alkaloidów i wystąpienie niebezpiecznych tego konsekwencji jest niewielkie. Sporysz pozostaje jednak problemem weterynaryjnym.

4. Sporysz w medycynie

Ponieważ sporysz zawiera wiele alkaloidów, w tym ergotaminę, ergometrynę czy ergozynę, wykorzystuje się go do produkcji leków. W tym celu wyhodowano szczepy buławinki czerwonej charakteryzujące się zawartością dużej ilości alkaloidów w sporyszu.

Substancje zawarte w sporyszu, a także ich syntetyczne odpowiedniki, wykorzystuje się w medycynie:

  • w leczeniu migrenowych czy klasterowych bólów głowy,
  • przy hamowaniu silnych krwawień poporodowych, z uwagi na silne działanie obkurczające komórki mięśniowe,
  • do wzmacniania skurczów porodowych, ze względu na zdolność silnego obkurczania komórek mięśniowych macicy,
  • w leczeniu choroby Parkinsona.

Polecane dla Ciebie

Pomocni lekarze

Szukaj innego lekarza

Komentarze

Wysyłając opinię akceptujesz regulamin zamieszczania opinii w serwisie. Grupa Wirtualna Polska Media SA z siedzibą w Warszawie jest administratorem twoich danych osobowych dla celów związanych z korzystaniem z serwisu. Zgodnie z art. 24 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy o ochronie danych osobowych, podanie danych jest dobrowolne, Użytkownikowi przysługuje prawo dostępu do treści swoich danych i ich poprawiania.