Szczepienia zalecane

Kalendarz szczepień jest to zbiór zaleceń specjalistów chorób zakaźnych, ustalany przez Główny Inspektorat Sanitarny. Zatwierdzony jest on przez Ministerstwo Zdrowia i publikowany jako Program Szczepień Ochronnych. Szczepienia zalecane są to szczepienia płatne w odróżnieniu od szczepień obowiązkowych. Są jednak równie ważne, gdyż budują odporność organizmu na mniej rozpowszechnione bakterie. Szczepionka dla dziecka znacząco wspomaga jego układ odpornościowy. Ponadto niektóre z tego typu szczepień są wskazane dla osób szczególnie narażonych na różne choroby oraz dla osób wyjeżdżających za granicę, a w szczególności do Afryki, Azji i Ameryki Południowej.

Jakie są rodzaje szczepień?

Kalendarz szczepień wyróżnia dwa rodzaje szczepień:

• szczepienia obowiązkowe dla dzieci i młodzieży oraz obowiązkowe dla osób w szczególny sposób narażonych na zakażenie. Szczepienia te są bezpłatne, finansowane ze środków publicznych;
• szczepienia zalecane – schemat szczepień ukazuje się w kalendarzu szczepień, jednak nie są one finansowane z budżetu Ministerstwa Zdrowia.

Różnica pomiędzy szczepieniami obowiązkowymi a zalecanymi wynika przede wszystkim ze sposobu finansowania danego szczepienia. Obecnie wiele rodzin zadaje sobie pytanie: które szczepionki zalecane warto kupić? Trudno jednoznacznie wskazać odpowiedź, szczególnie że często decydującym czynnikiem wyboru jest cena. Aby jak najlepiej dopasować kalendarz szczepień zalecanych do własnego organizmu, zwiększyć bezpieczeństwo własne i rodziny, warto przeczytać poniższy tekst. W 2010 roku do szczepień zalecanych należały szczepienia przeciwko poniżej opisanym chorobom.

WZW typ B

Szczepienie przeciw WZW B zaleca się osobom, które ze względu na tryb życia lub wykonywane zajęcia są narażone na zakażenia związane z uszkodzeniem ciągłości tkanek lub poprzez kontakt seksualny. Zaleca się je także przewlekle chorym o wysokim ryzyku zakażenia, pacjentom dotychczas nieszczepionym w ramach szczepień obowiązkowych, chorym przygotowywanym do zabiegów operacyjnych, osobom dorosłym, zwłaszcza w wieku starszym, którzy prawdopodobnie w niedługim czasie będą mieli kontakt ze służbą zdrowia.

Kalendarz szczepień zaleca szczepienia podstawowe w cyklu 0-1-6. Nie należy szczepić osób uprzednio zaszczepionych podstawowo. Osobom przewlekle chorym należy podawać dawki przypominające w celu utrzymania stężenia przeciwciał anty-HBs powyżej poziomu ochronnego (10 j.m./l). WZW typu B to bardzo poważna choroba zakaźna. Wirus przenosi się między innymi poprzez krew, narzędzia skażone krwią, np. w czasie zabiegów kosmetycznych, fryzjerskich, stomatologicznych, oraz w czasie stosunków seksualnych. Szczególnie niebezpieczne są tzw. ryzykowne zachowania seksualne z nieznanym partnerem. Do zakażenia może dojść także z matki nosicielki na płód. W 10% przypadków ostre zakażenie prowadzi do stanu przewlekłego nosicielstwa, które zagraża rozwojem marskości wątroby i raka tego narządu.

WZW typ A

Zaleca się szczepienie osobom wyjeżdżającym do krajów o wysokiej i pośredniej endemiczności zachorowań na WZW typu A, a także osobom zatrudnionym przy produkcji i dystrybucji żywności, usuwaniu odpadów komunalnych i płynnych nieczystości oraz przy konserwacji urządzeń służących temu celowi (kucharze, pomoce kuchenne, śmieciarze), jak również dzieciom w wieku przedszkolnym, szkolnym i młodzieży, którzy nie chorowali na WZW typu A.

Tzw. żółtaczka pokarmowa jest związana z niedostateczną higieną, szczególnie rąk, ale do zakażenia dochodzi także poprzez wypicie wody ze skażonego źródła. Wirus przenosi się drogą pokarmową. Można się nią bardzo łatwo zarazić, np. jedząc brudne owoce, warzywa, pijąc wodę. WZW typu A jest poważną chorobą zakaźną, ale w przeciwieństwie do zakażenia WZW typu B i C nie powoduje przewlekłego zapalenia wątroby prowadzącego do niewydolności i marskości tego narządu. Pierwsze zachorowanie pozostawia trwałą odporność.

Kleszczowe zapalenie mózgu

Szczepienie przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu zaleca się przebywającym na terenach o nasilonym występowaniu tej choroby, czyli mieszkającym na terenach, na których jest dużo kleszczy z rodzaju Ixodes, które są zarażone wirusem. W szczególności poleca się tę szczepionkę osobom przebywającym długo w lesie – naturalnym środowisku występowania kleszczy:

• pracownikom zatrudnionym przy eksploatacji lasu,
• stacjonującemu wojsku,
• funkcjonariuszom straży pożarnej i granicznej,
• rolnikom,
• młodzieży odbywającej praktyki,
• turystom i uczestnikom obozów i kolonii.

Kleszczowe zapalenie mózgu jest również często nazywane wczesnoletnim zapaleniem mózgu. Jest to wirusowa choroba zakaźna (tzw. choroba odkleszczowa). W przypadku infekcji rokowanie u większości chorych jest dobre, objawy ustępują całkowicie. Należy pamiętać, że szczepionka nie chroni nas przed inną, częstszą chorobą odkleszczową przenoszoną przez krętki Borrelia – boreliozą z Lyme.
 Szczepienie można rozpocząć w dowolnym momencie, dzieci od pierwszego roku życia. Dwie dawki podane w odstępie od 1–3 miesięcy zabezpieczają na rok. Trzecia, przyjęta po 9–12 miesiącach, uodparnia na trzy lata. Szczepienia przypominające podawane są co trzy lata.


Odra, świnka, różyczka (MMR)

Szczepienie to zaleca się osobom nieszczepionym przeciw odrze, śwince i różyczce w ramach szczepień obowiązkowych. Należy podać dwie dawki szczepionki w odstępie co najmniej czterech tygodni. U osób wcześniej szczepionych przeciw odrze lub różyczce szczepionkami monowalentnymi, szczepienie należy traktować jako przypominające. Bardzo ważne jest, aby szczepienie polecać młodym kobietom – nieszczepionym w 13 roku życia lub szczepionym ponad 10 lat temu – zwłaszcza pracującym w środowiskach dziecięcych, gdyż w tym środowisku szczególnie łatwo mogą zarazić się różyczką (przedszkola, szkoły, szpitale, przychodnie).

Różyczka to jedna z częstszych chorób wieku dziecięcego. Zazwyczaj przebiega ona w sposób łagodny, jednak jeżeli dotyczy kobiety w ciąży, może mieć fatalne skutki dla rozwijającego się płodu. Wady wrodzone, które mogą być powodowane przez różyczkę w czasie ciąży, to wady serca, opóźnienie w rozwoju, głuchota, zaćma. W skrajnych wypadkach może dojść nawet do obumarcia płodu. Stąd tak ważne jest, aby młode kobiety, które były dawno lub nie były szczepione, uodporniły się. Po tym szczepieniu kobiety muszą stosować okresowo antykoncepcję, gdyż przez trzy miesiące po szczepieniu nie należy zachodzić w ciążę. Nie wolno szczepić w okresie ciąży!

Biegunka rotawirusowa i grypa

Szczepionkę zaleca się dzieciom od 6 do 24 tygodnia życia. Rotawirusy to drobnoustroje wywołujące ostry nieżyt żołądkowo-jelitowy, objawiający się wymiotami, biegunką i gorączką. Ta z pozoru niegroźna infekcja może prowadzić, szczególnie u najmłodszych, do niebezpiecznego odwodnienia. Szczepionka nie zawsze chroni przed rozwojem biegunki, czasami skraca tylko czas trwania infekcji lub chroni przed hospitalizacją. Wadą tej szczepionki jest cena wynosząca około 400 zł.

Do szczepienia przeciwko grypie wyróżnia się dwa rodzaje wskazań, są to:

• ze wskazań klinicznych i indywidualnych: przewlekle chorym (astma, cukrzyca, niewydolność układu krążenia, oddychania, nerek), w stanach obniżonej odporności osobom w wieku powyżej 55 lat;
• ze wskazań epidemiologicznych: pracownikom ochrony zdrowia, szkół, handlu, transportu i innym osobom narażonym na kontakty z dużą liczbą ludzi oraz dzieciom zdrowym od 6 miesiąca życia do 18 roku życia.

W czasie przechorowywania grypy najbardziej boimy się jej powikłań, takich jak zapalenie płuc, oskrzeli, oskrzelików albo mięśnia sercowego, a nawet mózgu. Są to ciężkie powikłania, niejednokrotnie kończące się śmiercią ludzi starszych lub obciążonych chorobami. Z drugiej strony wciąż jest dyskutowany problem skuteczności szczepienia przeciwko grypie. W związku z tym, że wirusy grypy są bardzo różnorodne i łatwo ulegają mutacji, tworząc nowe odmiany, producenci szczepionki co roku określają linie wirusa, po których spodziewają się, że będą powodować zachorowania w następnym sezonie grypowym. Stąd skuteczność szczepień zależy od trafności przewidywań. Szczepienie przeciw grypie najlepiej przeprowadzić przed sezonem zachorowań (szczyt zapadalności przypada na miesiące styczeń-marzec).

Zakażenia Streptococcus pneumoniae

Szczepienia te są podawane domięśniowo lub podskórnie. Pneumokoki to bardzo groźne bakterie odpowiedzialne za posocznicę, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, płuc, zapalenie ucha środkowego, zatok. Najbardziej podatne na zakażenie są dzieci do drugiego roku życia.

Szczepienia przeciwko zakażeniom wywołanym przez bakterię Streptococcus pneumoniae są zalecane osobom z grup ryzyka, do których należą:

• osoby w wieku 65 lat i powyżej,
• pacjenci w wieku od 2 roku życia do 64 lat chorujący na choroby przewlekłe, a zwłaszcza choroby układu krążenia, układu oddechowego, wątroby, nerek oraz cukrzycę,
• pacjenci w wieku od dwóch do 64 lat z czynnościowym lub anatomicznym brakiem śledziony,
• osoby przebywające w domach opieki i innych placówkach, w których pobyt pacjenta jest długotrwały,
• pacjenci z upośledzoną odpornością,
• osoby często chorujące na zapalenie płuc,
• osoby, u których jest stwierdzany wyciek płynu mózgowo-rdzeniowego.

Szczepionki skoniugowane, w przeciwieństwie do polisacharydowych, zapewniają powstanie pamięci immunologicznej u dzieci już od 2 miesiąca życia. Określenie „skoniugowany” oznacza, że w składzie szczepionki, poza fragmentami drobnoustrojów chorobotwórczych, znajduje się specjalne białko, dzięki któremu układ odpornościowy nawet najmniejszego dziecka wytwarza pamięć immunologiczną. A zatem dziecko, które zostanie zaszczepione pełnym schematem wskazanym dla danego wieku, uzyskuje trwałą odporność.

Zakażenia Haemophilus influenzae typu b, tężec, błonica i ospa wietrzna

To szczepienie jest już obowiązkowe w kalendarzu szczepień. Do zalecanych należą szczepienia dzieci do 6 roku życia niezaszczepionych w ramach szczepień obowiązkowych. Pomimo że narażone są niemowlęta i dzieci do piątego roku życia, ważne jest także szczepienie dzieci starszych. Szczepionka zapobiega zakażeniu Haemophilus influenzae, które może prowadzić do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, posocznicy, zapalenia nagłośni itp. Szczepienie przeciwko tężcowi i błonicy zaleca się osobom dorosłym powyżej 19 roku życia (szczepionym podstawowo) – aby je uchronić, podaje się pojedyncze dawki przypominające, co 10 lat, a nieszczepionym w przeszłości zaleca się włączenie szczepienia podstawowego. Drugą grupę, której zaleca się szczepienie, stanowią osoby w podeszłym wieku, które ze względu na wykonywane zajęcia są narażone na zakażenie.

Tężec jest chorobą zakaźną. Laseczka tężca jest bardzo rozpowszechniona w przyrodzie. Występuje w glebie, kurzu, błocie. Laseczka Clostridium tetani dostaje się do tkanek najczęściej po zranieniu lub skaleczeniu. Szczepienia i dawki przypominające są bardzo ważne, gdyż – pomimo że w Polsce rocznie dochodzi do kilkunastu-kilkudziesięciu zachorowań – śmiertelność w wypadku zachorowania wynosi około 30%.

Szczepienia przeciwko ospie wietrznej zaleca się osobom, które nie chorowały na ospę wietrzną i nie zostały wcześniej zaszczepione w ramach szczepień obowiązkowych albo zalecanych oraz kobietom planującym zajście w ciążę, które nie chorowały wcześniej na ospę wietrzną. Sąd o łagodnym przebiegu ospy wietrznej jest powszechny, ale nieuzasadniony. Powikłania w czasie jej przebiegu są powszechne. Tymczasem ospa wietrzna u zaszczepionych osób ma zwykle łagodniejszy przebieg, poza tym szczepienie zmniejsza wielokrotnie ryzyko wystąpienia półpaśca u dzieci zaszczepionych.

Wścieklizna, zakażenia Neisseria meningitidis i żółta gorączka

Ta szczepionka zalecana jest osobom wyjeżdżającym do rejonów endemicznego występowania zachorowań na wściekliznę, którzy będą przebywali w lasach, parkach, którzy będą mieli bliski kontakt z dzikimi zwierzętami.

Są dwa rodzaje szczepionki przeciwko bakterii Neisseria meningitidis: szczepionka nieskoniugowana (polisacharydowa) podawana dzieciom powyżej dwóch lat, aktywna wobec serotypów A i C oraz szczepionka skoniugowana (polisacharyd Neisserii łączony z anatoksyną tężcową lub toksyną błoniczą). Szczepionka działa przeciwko grupie serologicznej C. Dzięki koniugacji z anatoksyną, szczepionka jest skuteczna dla dzieci już od miesiąca życia. Jest to bakteria wywołująca meningokokowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych oraz ostrą posocznicę meningokokową – wystąpienie wstrząsu septycznego, pojawienie się wybroczyn, a często śmierci po kilku-kilkunastu godzinach. Z tą bakterią kojarzone są najczęściej burzliwe przypadki opisywane w mediach, w czasie których młode osoby giną w krótkim czasie.

W Polsce oraz w Europie najczęściej występują meningokoki grupy B i C. Meningokoki żyją w wydzielinie jamy nosowo-gardłowej. Szacuje się, że około 5-10% zdrowych ludzi jest nosicielami meningokoków bez świadomości tego faktu. Są dwa szczyty zachorowania na tę bakterię: pierwszy w wieku 3 miesiące-5 lat, a drugi 14-19 lat. Problemem szczepień przeciwko tej bakterii jest fakt, że obecnie dostępne szczepionki działają na serotypy A i C, natomiast w Polsce obecnie najwięcej zachorowań epidemicznych powodowanych jest przez serotyp B. Szczepienia przeciwko żółtej gorączce zalecane są dla osób wyjeżdżających za granicę.

Lekarz Tomasz Szafarowski