Zaburzenia osobowości

Osobowość paranoiczna, osobowość depresyjna, osobowość schizoidalna, osobowość narcystyczna – to tylko niektóre rodzaje zaburzeń osobowościowych. Zaburzenia osobowości zostały zebrane w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 pod kodem F60. Mówiąc o osobach chorych psychicznie, zazwyczaj przywołuje się obraz ludzi niedostosowanych społecznie, niepotrafiących radzić sobie z wyzwaniami życiowymi i zawodowymi, mającymi problemy z tożsamością oraz niepewnymi w kontaktach z innymi. Współczesnej psychopatologii często trudno sprecyzować, czym w istocie są zaburzenia osobowości m.in. ze względu na niejasności etiologiczne i nieprecyzyjność terminologiczną.

Co to jest osobowość?

Aby móc mówić o zaburzeniach osobowości, na początku należy rozstrzygnąć, czym jest osobowość. W fachowej literaturze psychologicznej można znaleźć mnóstwo różnych definicji osobowości w zależności od podejścia do natury ludzkiej (szkoła psychodynamiczna, behawioryzm, psychologia poznawcza, psychologia humanistyczno-egzystencjalna, model systemowy czy biomedyczny). Zasadniczo daje się wyróżnić cztery wyznaczniki definicyjne osobowości:

• osobowość jako wytwór i specyficzny styl przystosowania – osobowość to dynamiczna organizacja psychofizycznych systemów jednostki, które determinują jej specyficzny sposób przystosowania się do otoczenia;
• osobowość jako coś, co indywidualizuje człowieka – osobowość to zorganizowany system, funkcjonująca całość nawyków, dyspozycji, postaw uczuciowych, które wyraźnie odróżniają jednostkę od innych członków grupy;
• osobowość jako coś, co poddaje się obserwacji – osobowość to suma aktywności jednostki, które można badać za pomocą obserwacji dokonywanej przez rzetelnego obserwatora; osobowość to jedynie końcowy wytwór systemu nawyków jednostki;
• osobowość jako wewnętrzne procesy i struktury – osobowość to jednolita psychiczna organizacja ludzkiej istoty na określonym etapie jej rozwoju, obejmująca: charakter, intelekt, temperament, uzdolnienia, postawy moralne i wszelkie inne postawy wytworzone w ciągu życia jednostki.

W ramach psychicznego funkcjonowania jednostki dochodzi do zmian polegających na powstawaniu coraz bardziej złożonych funkcji psychicznych (dynamizmów), poprzez które „Ja” jednostki uzyskuje możliwość coraz lepszego spełniania swoich funkcji. Rozwój osobowości to pojawianie się coraz wyższych dynamizmów zachowania, dojrzewanie funkcji „Ja” i takie przeorganizowanie całości, które przenosi organizację osobową na wyższy poziom, zapewniając lepsze zharmonizowanie jej dynamizmów, większą świadomość, tożsamość i autonomię.

Jakie czynniki mają wpływ na kształtowanie się osobowości? Do najważniejszych źródeł rozwoju osobowości zalicza się:

• wczesnodziecięce doświadczenia,
• modelujące zachowania osób dorosłych,
• typ układu nerwowego,
• styl wychowawczy rodziny,
• inne środowiska wychowawcze, np. szkoła,
• czynniki kulturowe,
• decyzje okresu dojrzewania.

Charakterystyka zaburzeń osobowości

Zaburzenia osobowości, obok psychoz, to sztandarowy przykład tego, co przeciętny człowiek rozumie pod pojęciem „choroby psychiczne”. Do głównych cech zaburzeń osobowości zalicza się:

• głęboko zakorzenione i utrwalone wzorce zachowań (od dzieciństwa lub młodości),
• mało elastyczne reakcje na różnorodne sytuacje indywidualne i społeczne,
• skrajne lub znaczące odmienności w porównaniu z przeciętnym w danej kulturze sposobem spostrzegania, myślenia, odczuwania i odnoszenia się do innych,
• obejmowanie wiele zakresów funkcjonowania psychologicznego (emocje, postawy, myślenie, pobudliwość, kontrola popędów itp.),
• związek z subiektywnym cierpieniem (distresem) oraz trudnościami w osiągnięciach życiowych.

Zaburzenia osobowości pojawiają się w okresie późnego dzieciństwa lub w wieku młodzieńczym i trwają nadal w wieku dojrzałym. Właściwe rozpoznanie zaburzeń osobowości jest więc mało prawdopodobne przed 16 czy 17 rokiem życia. Najczęściej wyróżnia się dwie kategorie zaburzeń osobowości:

• zaburzenia struktury osobowości, np. osobowość nieprawidłowa, niedojrzała,
• zaburzenia cech osobowości, np. osobowość schizoidalna, paranoiczna.

Według kryterium dominującego zespołu cech osobowości, w ICD-10 wyróżniono osiem głównych typów zaburzeń osobowości.

Inne zaburzenia osobowości obejmują:

• osobowość niedojrzałą – infantylność przeżywania, brak dojrzałych sposobów adaptacji i zaspokajania potrzeb, brak integracji, dziecięce reakcje, brak samokontroli i odpowiedzialności za siebie, dążenie do natychmiastowego uzyskania przyjemności;
• osobowość ekscentryczną – przesadny i wyższościowy styl zachowania;
• osobowość typu „haltlose” – brak zahamowań i kontroli popędów, niepowstrzymywanie pragnień i impulsów, nieprzestrzeganie zasad moralnych;
• osobowość narcystyczną – zawyżona ocena własnej wartości, roszczeniowość, zazdrość, brak empatii, potrzeba nadmiernego podziwu, pochłonięcie przez wyobrażenia o sukcesie i wspaniałości, oczekiwanie szczególnie korzystnego traktowania, arogancja;
• osobowość bierno-agresywną – wrogość wyrażana poprzez bierność, nieuzasadniony krytycyzm lub lekceważenie autorytetów, drażliwość w sytuacji prośby o zrobienie czegoś, blokowanie wysiłków współdziałania podejmowanych przez inne osoby, nieustępliwość, ponurość, niezadowolenie, bierny opór;
• osobowość psychoneurotyczną – predyspozycje do zaburzeń nerwicowych, nieadekwatność mechanizmów obronnych, słabe ego, brak odporności i elastyczności, wrażliwość emocjonalna, naiwność.

Leczenie zaburzeń osobowości

Do podstawowych metod leczenia zaburzeń osobowości zalicza się psychoterapię grupową i indywidualną, których efektywność waha się w granicach 40-64%. Bez względu na nurt psychoterapeutyczny najbardziej polecana przez psychiatrów jest psychoterapia wglądowa, chociaż bardzo dobre efekty daje również psychoterapia długoterminowa zorientowana analitycznie oraz podejście behawioralno-poznawcze. Psychoterapia to jedyna metoda leczenia, która demaskuje przyczyny, a nie tylko objawy zaburzeń osobowości. Wymaga ona jednak od psychoterapeuty dużego doświadczenia, wprawy, wglądu w siebie i swoje problemy oraz stałej superwizji.

Psychoterapia osoby z zaburzeniami osobowości powinna obejmować również terapię małżeńską i terapię rodzinną. Skuteczność stosowanych metod leczenia zależy od patogenezy, obrazu klinicznego, głębokości zaburzeń, stopnia trwałości i nasilenia zaburzonych cech, przebiegu choroby oraz dynamiki zmian. Choroby psychiczne (np. nerwice, psychozy), w tym zaburzenia osobowości, są leczone objawowo, czyli farmakologicznie. Psychiatrzy zalecają czasami stosowanie leków psychotropowych, uspokajających, przeciwlękowych czy obniżających napięcie.