Zaburzenia osobowości

Osobowość paranoiczna, osobowość depresyjna, osobowość schizoidalna, osobowość narcystyczna – to tylko niektóre rodzaje zaburzeń osobowościowych. Zaburzenia osobowości zostały zebrane w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 pod kodem F60. Mówiąc o osobach chorych psychicznie, zazwyczaj przywołuje się obraz ludzi niedostosowanych społecznie, niepotrafiących radzić sobie z wyzwaniami życiowymi i zawodowymi, mającymi problemy z tożsamością oraz niepewnymi w kontaktach z innymi. Współczesnej psychopatologii często trudno sprecyzować, czym w istocie są zaburzenia osobowości m.in. ze względu na niejasności etiologiczne i nieprecyzyjność terminologiczną.

Spis treści:
  1. 1. Co to jest osobowość?
  2. 2. Charakterystyka zaburzeń osobowości
  3. 3. Leczenie zaburzeń osobowości

1. Co to jest osobowość?

Aby móc mówić o zaburzeniach osobowości, na początku należy rozstrzygnąć, czym jest osobowość. W fachowej literaturze psychologicznej można znaleźć mnóstwo różnych definicji osobowości w zależności od podejścia do natury ludzkiej (szkoła psychodynamiczna, behawioryzm, psychologia poznawcza, psychologia humanistyczno-egzystencjalna, model systemowy czy biomedyczny). Zasadniczo daje się wyróżnić cztery wyznaczniki definicyjne osobowości:

  • osobowość jako wytwór i specyficzny styl przystosowania – osobowość to dynamiczna organizacja psychofizycznych systemów jednostki, które determinują jej specyficzny sposób przystosowania się do otoczenia;
  • osobowość jako coś, co indywidualizuje człowieka – osobowość to zorganizowany system, funkcjonująca całość nawyków, dyspozycji, postaw uczuciowych, które wyraźnie odróżniają jednostkę od innych członków grupy;
  • osobowość jako coś, co poddaje się obserwacji – osobowość to suma aktywności jednostki, które można badać za pomocą obserwacji dokonywanej przez rzetelnego obserwatora; osobowość to jedynie końcowy wytwór systemu nawyków jednostki;
  • osobowość jako wewnętrzne procesy i struktury – osobowość to jednolita psychiczna organizacja ludzkiej istoty na określonym etapie jej rozwoju, obejmująca: charakter, intelekt, temperament, uzdolnienia, postawy moralne i wszelkie inne postawy wytworzone w ciągu życia jednostki.

W ramach psychicznego funkcjonowania jednostki dochodzi do zmian polegających na powstawaniu coraz bardziej złożonych funkcji psychicznych (dynamizmów), poprzez które „Ja” jednostki uzyskuje możliwość coraz lepszego spełniania swoich funkcji. Rozwój osobowości to pojawianie się coraz wyższych dynamizmów zachowania, dojrzewanie funkcji „Ja” i takie przeorganizowanie całości, które przenosi organizację osobową na wyższy poziom, zapewniając lepsze zharmonizowanie jej dynamizmów, większą świadomość, tożsamość i autonomię.

Jakie czynniki mają wpływ na kształtowanie się osobowości? Do najważniejszych źródeł rozwoju osobowości zalicza się:

  • wczesnodziecięce doświadczenia,
  • modelujące zachowania osób dorosłych,
  • typ układu nerwowego,
  • styl wychowawczy rodziny,
  • inne środowiska wychowawcze, np. szkoła,
  • czynniki kulturowe,
  • decyzje okresu dojrzewania.

[[ranking]

2. Charakterystyka zaburzeń osobowości

Zaburzenia osobowości, obok psychoz, to sztandarowy przykład tego, co przeciętny człowiek rozumie pod pojęciem „choroby psychiczne”. Do głównych cech zaburzeń osobowości zalicza się:

  • głęboko zakorzenione i utrwalone wzorce zachowań (od dzieciństwa lub młodości),
  • mało elastyczne reakcje na różnorodne sytuacje indywidualne i społeczne,
  • skrajne lub znaczące odmienności w porównaniu z przeciętnym w danej kulturze sposobem spostrzegania, myślenia, odczuwania i odnoszenia się do innych,
  • obejmowanie wiele zakresów funkcjonowania psychologicznego (emocje, postawy, myślenie, pobudliwość, kontrola popędów itp.),
  • związek z subiektywnym cierpieniem (distresem) oraz trudnościami w osiągnięciach życiowych.

Zaburzenia osobowości pojawiają się w okresie późnego dzieciństwa lub w wieku młodzieńczym i trwają nadal w wieku dojrzałym. Właściwe rozpoznanie zaburzeń osobowości jest więc mało prawdopodobne przed 16 czy 17 rokiem życia. Najczęściej wyróżnia się dwie kategorie zaburzeń osobowości:

  • zaburzenia struktury osobowości, np. osobowość nieprawidłowa, niedojrzała,
  • zaburzenia cech osobowości, np. osobowość schizoidalna, paranoiczna.

Według kryterium dominującego zespołu cech osobowości, w ICD-10 wyróżniono osiem głównych typów zaburzeń osobowości.

 RODZAJ ZABURZENIA  GŁÓWNE OBJAWY
osobowość paranoiczna 

podejrzliwość i stała tendencja do zniekształcania codziennych doświadczeń, nadmierna wrażliwość na niepowodzenie, długotrwałe przeżywanie przykrości (noszenie urazu), sztywne poczucie własnych praw, nieuzasadnione podejrzenia dotyczące wierności partnera, spiskowe teorie wyjaśniania zdarzeń, postawa ksobna 

osobowość schizoidalna

znikomość działań służących przyjemności, chłód emocjonalny, spłycenie uczuciowości, niska zdolność wyrażania uczuć, niezainteresowanie pochwałami i krytyką, słabe zainteresowanie doświadczeniami seksualnymi, preferowanie samotnictwa, brak bliskich przyjaciół, pochłonięcie fantazjowaniem i introspekcją, mała wrażliwość na konwencje społeczne, anhedonia

osobowość dyssocjalna

nieliczenie się z uczuciami innych, silna postawa nieodpowiedzialności oraz lekceważenia norm i reguł społecznych, niemożność utrzymania stałych związków, niska tolerancja na frustrację, niezdolność do przeżywania poczucia winy, niezdolność do korzystania z doświadczeń (kar), obwinianie innych i racjonalizowanie własnych zachowań, które są źródłem konfliktu, nadmierna wrażliwość, agresja, ślepota moralna

osobowość chwiejna emocjonalnie

wyróżniono dwa typy: typ impulsywny – brak kontroli działań impulsywnych, gwałtowne reakcje na krytykę, niestabilność emocjonalna, behawioralne eksplozje; typ borderline (z pogranicza) – labilność emocjonalna, impulsywność, brak samokontroli, zaburzony obraz siebie, uczucie pustki wewnętrznej, problemy tożsamości, wchodzenie w intensywne i niestabilne związki, kryzysy emocjonalne połączone z chęcią uniknięcia porzucenia i samouszkodzeniami

osobowość histrioniczna

dramatyzowanie, przesadny wyraz emocjonalny, uleganie sugestiom, płytka i chwiejna uczuciowość, poszukiwanie wrażeń i docenienia, koncentracja na atrakcyjności fizycznej, stosowanie manipulacji emocjonalnej, egocentryzm, niestosowna uwodzicielskość 

osobowość anankastyczna (kompulsyjno-obsesyjna)

nadmiar wrażliwości i ostrożności, pochłonięcie przez szczegóły i regulaminy, perfekcjonizm przeszkadzający w wykonaniu zadań, nadmierna skrupulatność, sztywność i upór, oczekiwanie podporządkowania, niechciane myśli i impulsy

osobowość unikająca albo lękliwa

uporczywe uczucie napięcia i niepokoju, poczucie niższości i niedopasowania, dopatrywanie się krytyki i odrzucenia, niechęć do bliskich związków, unikanie kontaktów społecznych z obawy przed odrzuceniem, nadwrażliwość na krytykę, chorobliwa nieśmiałość

osobowość zależna

pozwalanie innym na decyzje w ważnych osobistych sprawach, podporządkowanie własnych potrzeb innym, niechęć do stawiania nawet racjonalnych wymagań osobom, od których jest się zależnym, obawa przed opuszczeniem, ograniczona zdolność do podejmowania decyzji w codzienności, astenia, postrzeganie siebie jako bezradnego, nadmierna uległość  

Inne zaburzenia osobowości obejmują:

  • osobowość niedojrzałą – infantylność przeżywania, brak dojrzałych sposobów adaptacji i zaspokajania potrzeb, brak integracji, dziecięce reakcje, brak samokontroli i odpowiedzialności za siebie, dążenie do natychmiastowego uzyskania przyjemności;
  • osobowość ekscentryczną – przesadny i wyższościowy styl zachowania;
  • osobowość typu „haltlose” – brak zahamowań i kontroli popędów, niepowstrzymywanie pragnień i impulsów, nieprzestrzeganie zasad moralnych;
  • osobowość narcystyczną – zawyżona ocena własnej wartości, roszczeniowość, zazdrość, brak empatii, potrzeba nadmiernego podziwu, pochłonięcie przez wyobrażenia o sukcesie i wspaniałości, oczekiwanie szczególnie korzystnego traktowania, arogancja;
  • osobowość bierno-agresywną – wrogość wyrażana poprzez bierność, nieuzasadniony krytycyzm lub lekceważenie autorytetów, drażliwość w sytuacji prośby o zrobienie czegoś, blokowanie wysiłków współdziałania podejmowanych przez inne osoby, nieustępliwość, ponurość, niezadowolenie, bierny opór;
  • osobowość psychoneurotyczną – predyspozycje do zaburzeń nerwicowych, nieadekwatność mechanizmów obronnych, słabe ego, brak odporności i elastyczności, wrażliwość emocjonalna, naiwność.

 

3. Leczenie zaburzeń osobowości

Do podstawowych metod leczenia zaburzeń osobowości zalicza się psychoterapię grupową i indywidualną, których efektywność waha się w granicach 40-64%. Bez względu na nurt psychoterapeutyczny najbardziej polecana przez psychiatrów jest psychoterapia wglądowa, chociaż bardzo dobre efekty daje również psychoterapia długoterminowa zorientowana analitycznie oraz podejście behawioralno-poznawcze. Psychoterapia to jedyna metoda leczenia, która demaskuje przyczyny, a nie tylko objawy zaburzeń osobowości. Wymaga ona jednak od psychoterapeuty dużego doświadczenia, wprawy, wglądu w siebie i swoje problemy oraz stałej superwizji.

Psychoterapia osoby z zaburzeniami osobowości powinna obejmować również terapię małżeńską i terapię rodzinną. Skuteczność stosowanych metod leczenia zależy od patogenezy, obrazu klinicznego, głębokości zaburzeń, stopnia trwałości i nasilenia zaburzonych cech, przebiegu choroby oraz dynamiki zmian. Choroby psychiczne (np. nerwice, psychozy), w tym zaburzenia osobowości, są leczone objawowo, czyli farmakologicznie. Psychiatrzy zalecają czasami stosowanie leków psychotropowych, uspokajających, przeciwlękowych czy obniżających napięcie.

Bibliografia

  • Zimbardo P.G., Johnson R.L., McCann V., Psychologia – kluczowe koncepcje. Psychologia osobowości, PWN, Warszawa 2010, ISBN 978-83-01-16396-9.
Porozmawiaj o tym na Forum Psychologia »
Lubię to!
3

Pytania do specjalistów

pokaż 5 następnych
+ Załóż wątek

Dyskusje na forum

~ Pytania do specjalistów 1 odpowiedź Zaburzenia osobowości a agresja ~:

MAM PARTNERA KTORY CHOROJE NA ZABURZENIA OSOBOWOSCI. CZY TE ZABURZENIA SA POWIAZANE Z OKAZYWANIEM AGRESJI WZGLEDEM DROGIEJ OSOBY?

~ Pytania do specjalistów 2 odpowiedzi Cechy chorobowe zaburzenia osobowości i uszkodzeń mózgu ~:

A czym tak właściwie jest zaburzenia osobowości i zachowania spowodowane chorobą uszkodzeniem lub dysfunkcją mózgu F 7.8 co to za choroba czym się objawia jakie są cechy chorobowe itp. W internecie nie mogę odnaleźć za wiele proszę o pomoc

pokaż 5 następnych

Artykuły Zaburzenia osobowości

Zaburzenia osobowości Borderline

(...) borderline Typ borderline to rodzaj zaburzenia osobowości, a dokładniej osobowości chwiejnej emocjonalnie. Osoby...

Zaburzenia osobowości Syndrom Piotrusia Pana

Chłopiec rośnie, dojrzewa, staje się mężczyzną, zakłada rodzinę, staje się odpowiedzialny i opiekuńczy. Jest to naturalny kierunek rozwoju mężczyzny. Jak się jednak okazuje, nie każdego. Dla niektórych droga ta urywa się w pewnym momencie i...

Zaburzenia osobowości Objawy paranoi

Paranoja to ciężkie zaburzenie psychiczne. Ludzie, których dotknęła, nie potrafią normalnie żyć. Pojawiające się u nich urojenia uniemożliwiają funkcjonowanie w społeczeństwie. Chorym wydaje się, że ktoś ich śledzi, że ukochana osoba ich zdradza,...

Zaburzenia osobowości Osobowość wieloraka

Osobowość wieloraka to jedno z najbardziej tajemniczych zaburzeń konwersyjnych. Osobowość wieloraka doczekała się wielu pojęć-substytutów, np. dysocjacyjne zaburzenie osobowości (ang. Dissociative Identity Disorder, DID), osobowość mnoga (ang.

Zaburzenia osobowości Paranoiczne zaburzenia osobowości

Paranoiczne zaburzenia osobowości obejmują osobowość ekspansywną paranoiczną, osobowość fanatyczną, osobowość pieniaczą ... psychopatologiczną treść i kliniczny obraz tego rodzaju zaburzenia osobowości. Paranoja implikuje bowiem, że zaburzenia myślenia w postaci ... osobowości paranoicznej Zaburzenia osobowości, w tym osobowość paranoiczna, odznaczają się głęboko zakorzenionymi i utrwalonymi ... jednostki, np. pobudliwość, uczuciowość, percepcję innych ludzi itp. Ponadto, zaburzenia osobowości niosą ze sobą...

Zaburzenia osobowości Schizoidalne zaburzenia osobowości

Schizoidalne zaburzenia osobowości zostały ujęte w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ... . Na schizoidalne zaburzenia osobowości cierpi jedna osoba na 100, częściej mężczyźni niż kobiety. Osoby o cechach schizoidalnych są ... zaburzenia osobowości różnią się od siebie. Osoby schizoidalne nie są zdolne do empatii, wyglądają jakby nie miały uczuć ... i luźnych spekulacji.Jakubik A., Zaburzenia osobowości, PZWL, Warszawa 2003, ISBN 83-200-2672-5.McWilliams N.,...

Osobowość dyssocjalna
Zaburzenia osobowości Osobowość dyssocjalna

Osobowość dyssocjalna jako jednostka chorobowa została ujęta w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 pod kodem F60.2. Zaburzenia osobowości o charakterze dyssocjalnym doczekały się w środowisku medycznym wielu terminów-substytutów, jak osobowość amoralna, osobowość antysocjalna (antyspołeczna) lub asocjalna (aspołeczna), osobowość psychopatyczna albo socjopatyczna. Potocznie używa się też nieprawidłowych nazw, jak psychopatia czy socjopatia. Antyspołeczne zaburzenia osobowości...

Zaburzenia osobowości Osobowość chwiejna emocjonalnie

(...) Modele kliniczne i techniki terapeutyczne, GWP, Gdańsk 2003, ISBN 83-89120-15-1.Jakubik A., Zaburzenia osobowości, PZWL,...

Zaburzenia osobowości Osobowość histrioniczna

Osobowość histrioniczna albo inaczej histrioniczne zaburzenia osobowości zostały ujęte w Międzynarodowej Klasyfikacji Chor ... . Histrioniczne zaburzenia osobowości obejmują osobowość histeryczną i psychoinfantylną. Przyczyny osobowości histrionicznej Specjaliści ... . Histrioniczne zaburzenia osobowości wymagają pomocy psychoterapeutycznej. Przede wszystkim chodzi o wzmocnienie samooceny chorego ... uczuć, rozwinąć inteligencję i dojrzałość emocjonalną.Jakubik A., Zaburzenia osobowości, PZWL, Warszawa 2003, ISBN...

Zaburzenia osobowości Osobowość anankastyczna

(...) w pracy, a na zaburzenia osobowości nakłada się kolejny problem – pracoholizm, kiedy człowiek zaczyna definiować siebie ... -232-1413-1.Jakubik A., Zaburzenia osobowości, PZWL, Warszawa 2003, ISBN 83-200-2672-5.Millon T., Davis R., Millon C., Escovar L., Meagher S., Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie, Instytut Psychologii Zdrowia. Polskie Towarzystwo Psychologiczne, Warszawa 2005, ISBN ... Osobowość anankastyczna brzmi dość zagadkowo dla przeciętnego człowieka. Na czym polegają anankastyczne...

pokaż 10 następnych