Trwa ładowanie...

Zapalenie ucha środkowego - rodzaje, przebieg, objawy, leczenie

Zapalenie ucha środkowego to bolesna dolegliwość, która może być wywołana zarówno przez bakterie, jak i wirusy. Częściej dotyczy dzieci niż dorosłych, choć nie jest to regułą. Towarzyszy mu silny ból i wysoka gorączka. Zapalenia ucha nie można lekceważyć, leczenie należy wdrożyć jak najszybciej.

Zobacz film: "Higiena uszu [Specjalista radzi]"

spis treści

1. Czym jest zapalenie ucha środkowego

Ucho środkowe stanowi część narządu słuchu i znajduje się między uchem zewnętrznym a uchem wewnętrznym. Składa się z jamy bębenkowej oddzielonej od przewodu słuchowego zewnętrznego błoną bębenkową, łańcucha kosteczek słuchowych, jamy sutkowej połączonej z komórkami powietrznymi kości skroniowej oraz trąbki słuchowej. Łańcuch kosteczek słuchowych znajduje się między błoną bębenkową a ścianą jamy bębenkowej i budują go trzy kosteczki: młoteczek, kowadełko i strzemiączko połączone najmniejszymi stawami w organizmie człowieka.

Zapalenie ucha środkowego jest stosunkowo częstą chorobą, która ze względu na sąsiedztwo tytułowej struktury z jamą czaszki i wynikające z tego możliwe powikłania oraz dokuczliwe objawy nie może być lekceważona. Dodatkowo należy wspomnieć, że pomimo tego, iż zapalenie ucha środkowego ma charakter bakteryjny, to często zakażenie wirusowe (w tym grypa) może poprzedzać wtórne zapalenie ucha środkowego. Zapalenie ucha środkowego dzieli się na ostre i przewlekłe.

Do ostrego zapalenia ucha środkowego dochodzi najczęściej drogą „wstępującą” przez trąbkę słuchową. Jest to przewód łączący gardło z uchem środkowym, mający na celu wyrównywanie ciśnienia. W przypadku infekcji toczącej się w gardle, może się ona przedostać do ucha. Możliwe są także zakażenia typu zewnątrzpochodnego, czyli wnikające przez uszkodzoną błonę bębenkową oraz krwiopochodne, jednakże są one zdecydowanie rzadsze.

W zdecydowanej większości zapalenie ucha środkowego ma etiologię bakteryjną. Oto najczęstsze patogeny:

  • paciorkowce - dorośli, dwoinki zapalenia płuc – dzieci,
  • Haemophilus influenzae,
  • gronkowce,
  • pałeczki E. Coli.

2. Rodzaje zapalenia ucha

Jak już to zostało wspomniane bardzo często infekcja wirusowa, toruje drogę infekcji bakteryjnej. Zasadniczy podział zapaleń ucha wyróżnia zapalenia ostre i przewlekłe.

Wśród ostrych można wyróżnić:

  • ostre ropne zapalenie ucha środkowego,
  • ostre zapalenia ucha u niemowląt i małych dzieci,
  • ostre zapalenie wyrostka sutkowatego.

Wśród przewlekłych wyróżnia się:

  • przewlekłe proste zapalenie ucha środkowego,
  • przewlekłe perlakowe zapalenie ucha środkowego,
  • przewlekle ziarninowe zapalenie ucha środkowego,
  • nieaktywne formy przewlekłego zapalenia uszu, do których zaliczymy: zarostowe zapalenie ucha środkowego (zejściowy etap różnych zapaleń, w którym włókniste zrosty unieruchamiają kosteczki słuchowe, powodując niedosłuch przewodzeniowy), tympanosklerozę (powstają złogi kolagenowo-wapniowe w jamie bębenkowej i wyrostka sutkowatego, co objawia się niedosłuchem, szumami w uszach, suchą perforacją błony bębenkowej), atelektazję (jest to częściowa lub całkowita deformacja błony bębenkowej z wytworzeniem przepukliny, co wiąże się z zaburzeniami upowietrzenia ucha środkowego).

2.1. Ostre zapalenie wyrostka sutkowego

Ostre zapalenie wyrostka sutkowatego najczęściej nie rozwija się jako pierwotna choroba ucha środkowego, ale jako jego powikłanie. Proces zapalny może objąć kość wyrostka sutkowatego lub szpik kostny piramidy kości skroniowej, a wtedy wraz z krwią migrować do innych miejsc. Ostre zapalenie wyrostka sutkowatego objawia się tętniącym bólem ucha, pogorszeniem słuchu, wyciekiem ropnej wydzieliny z ucha (żółtej, żółtozielonej, mętnej i gęstej), gorączką, ogólnym złym samopoczuciem. W badaniu laryngologicznym występuje bolesność przy nacisku na wyrostek sutkowaty, widoczne może być odstawanie małżowiny usznej spowodowane obrzękiem tej okolicy, obrzęk okolicy kości jarzmowej, a nawet bolesność i obrzęk szyi. Przy podejrzeniu zapalenia wyrostka sutkowatego wykonuje się zdjęcie rentgenowskie, które pozwala zobrazować stan kości oraz upowietrznienie wyrostka sutkowatego.

Leczenie rozpoczyna się od antybiotykoterapii dożylnej, lecz w związku ze słabym ukrwieniem wyrostka sutkowatego, a co za tym, idzie słabą penetracją antybiotyku do kości, konieczna może być interwencja chirurgiczna polegająca na antromastoidektomii. Jest to zabieg chirurgiczny polegający na usunięciu zmienionych zapalnie komórek wyrostka sutkowatego i odtworzeniu prawidłowych połączeń między jamą sutkową i jamą bębenkową.

2.2. Przewlekłe zapalenie ucha

Przewlekle proste zapalenie ucha środkowego jest najczęściej następstwem nawracających zapaleń ostrych. Do wystąpienia tej choroby predysponują uwarunkowania anatomiczne ucha, zaburzenia w powietrzności komórek wyrostka sutkowatego, zaburzenia czynności trąbki słuchowej, wysoka zjadliwość drobnoustrojów chorobotwórczych, choroby ogólne, złe warunki socjoekonomiczne. Zapalenie proste objawia się okresowym lub stałym wyciekiem śluzowo-ropnym z ucha, niedosłuchem, a w badaniu laryngologicznym stwierdza się perforację błony bębenkowej. Stan ogólny jest dobry, bez gorączki i dolegliwości bólowych.

Leczenie zachowawcze polega na oczyszczeniu ucha środkowego i zewnętrznego z zalegającej wydzieliny, płukaniu ucha roztworem soli fizjologicznej i środkami odkażającymi. W przypadkach nieskutecznego postępowania zachowawczego konieczna jest chirurgiczna rekonstrukcja aparatu przewodzącego dźwięki.

Zapalenie ucha środkowego jest stosunkowo częstą chorobą
Zapalenie ucha środkowego jest stosunkowo częstą chorobą (123rf.com)

Rekomendowane przez naszych ekspertów

2.3. Przewlekłe perlakowe zapalenie ucha

Perlak to torbiel zbudowana z keratyny, nabłonka rogowaciejącego płaskiego oraz tkanki łącznej. Powoduje on przewlekły stan zapalny, który skutkuje uszkodzeniem kosteczek słuchowych oraz kości skroniowej. Objawy, jakie towarzyszą perlakowemu zapaleniu ucha środkowego, to: cuchnący wyciek śluzowo-ropny z ucha, postępujący niedosłuch, okresowe zawroty głowy, bóle ucha, uczucie rozpierania w uchu. Istnieje kilka rodzajów perlaków, m.in.:

  • perlak pierwotny zachyłka nadbębenkowego,
  • perlak wtórny ucha środkowego,
  • perlak wrodzony,
  • perlak pourazowy, rozwijający się w wyniku złamania piramidy kości skroniowej,
  • perlak przewodu słuchowego zewnętrznego.

Leczenie perlaka jest chirurgiczne. W okresie zaostrzeń można zastosować antybiotyki oraz krople zawierające środki przeciwbólowe, przeciwzapalne i dezynfekujące. Celem operacji jest całkowite usunięcie perlaka, tkanek, z których się wywodził, zmienionej zapalnie wyściółki ucha oraz uszkodzonych przez proces chorobowy kosteczek słuchowych i kości. W niektórych przypadkach możliwa jest rekonstrukcja aparatu przewodzącego dźwięki.

3. Objawy zapalenia ucha środkowego

Najczęstsze objawy zapalenia ucha środkowego to:

  • pulsujący, silny ból ucha i okolicy,
  • bolesność wyrostka sutkowatego znajdującego się za uchem,
  • wysoka gorączka, występująca zwłaszcza u dzieci, sięgająca 40st. C,
  • dreszcze,
  • u dzieci niekiedy objawy podrażnienia opon mózgowo-rdzeniowych, takie jak np. sztywność karku,
  • szum w chorym uchu, często zgodny z tętnem chorego,
  • niedosłuch,
  • gdy występuje grypowe zapalenie ucha środkowego, mogą wystąpić krwotoczne pęcherzyki zajmujące błonę bębenkową oraz skórę przewodu słuchowego zewnętrznego.

4. Jak przebiega zapalenie ucha środkowego

W zależności od czasu trwania zapalenia ucha środkowego obraz się zmienia (wpływ na to ma także ewentualne włączenie leczenia i jego działanie).

  • Faza przekrwienno-nieżytowa, w której w badaniu otoskopowym (przy pomocy wziernika lekarz uwidacznia błonę bębenkową) widoczna jest zaczerwieniona, przekrwiona błona bębenkowa.
  • Faza wysiękowa – w wyniku gromadzenia się płynu w uchu środkowym w badaniu otoskopowym można zauważyć uwypuklenie się błony bębenkowej w kierunku zewnętrznym, czyli w kierunku ucha zewnętrznego.
  • Faza ropna – płyn wysiękowy zostaje zamieniony na treść ropną. W tej fazie najczęściej dochodzi to perforacji błony bębenkowej (jej pęknięcia), przez które wydostaje się nagromadzony płyn, o ile oczywiście wcześniej nie zostanie dokonana paracenteza – zabieg medyczny polegający na kontrolowanym nacięciu błony bębenkowej, w celu ewakuacji nagromadzonej treści. W obu przypadkach – samoistnej perforacji i paracentezy - pacjent odczuwa wyraźną ulgę, związaną ze znacznym ustąpieniem objawów.
  • Faza gojenia się/ faza powikłań.

5. Badanie laryngologiczne

Niemowlęta są częstymi pacjentami otolaryngologów ze względu na uwarunkowania anatomiczne budowy ich ucha oraz jamy nosowo-gardłowej. Występuje u nich szeroka i krótka trąbka słuchowa, która powoduje łatwą transmisję stanu zapalnego między uchem a gardłem. Dodatkowo sprzyja temu jednolity charakter błony śluzowej wyścielającej drogi oddechowe oraz ucho oraz częsta obecność przerośniętego migdałka, zwłaszcza gardłowego, który zaburza prawidłowe przewietrzanie ucha środkowego oraz zwiększa ciśnienie panujące w jamie bębenkowej. Kolejnymi niekorzystnymi elementami są słabe upowietrznienie wyrostka sutkowatego i często występujące infekcje górnych dróg oddechowych u niemowląt i małych dzieci.

W badaniu laryngologicznym zapalenie ucha środkowego w tej grupie wiekowej objawia się wystąpieniem szaroczerwonej, a nie jak prawidłowo różowej błony bębenkowej, z rzadką samoistną perforacją. W badaniu lekarz często stwierdza powiększenie węzłów chłonnych za uchem dziecka. W przypadku rozpoznania zapalenia ucha środkowego konieczne jest wdrożenie antybiotykoterapii podawanej dożylnie, kropli obkurczających rozpulchnioną śluzówkę nosa, leków przeciwgorączkowych, przeciwbólowych, jak również w niektórych przypadkach wykonanie paracentezy.

6. Powikłania zapalenia ucha środkowego

Powikłania zapalenia ucha środkowego są skutkiem przejścia zapalenia na dalsze struktury kości skroniowej lub do wnętrza czaszki. Powikłania częściej obserwuje się w przebiegu przewlekłego zapalenia ucha środkowego. Można je podzielić na dwie duże grupy: powikłania wewnątrzczaszkowe i wewnątrzskroniowe.

Do powikłań wewnątrzskroniowych zaliczymy:

  • zapalenia wyrostka sutkowatego − proces zapalny dotyczy komórek powietrznych oraz kości i ma etiologię bakteryjną. Objawia się nasilającymi się bólami w okolicy zausznej, wyciekiem ropnym, niedosłuchem, pogorszeniem stanu ogólnego oraz gorączką. W przypadku tworzenia się ropnia podokostnowego charakterystyczne jest ustawienie głowy chorego w pochyleniu w stronę chorego ucha i brak ruchów głową. Leczenie polega na usunięciu komórek powietrznych z lub bez wyrostka sutkowatego.
  • zapalenie błędnika − najczęściej po perlakowym zapaleniu ucha środkowego, przebiegające z zaburzeniami równowagi, zawrotami głowy, szumami w uszach oraz niedosłuchem.
  • przetokę perylimfatyczną − patologiczne, przetrwałe połączenie między płynami ucha wewnętrznego a uchem środkowym.
  • zapalenie części skalistej kości skroniowej.
  • uszkodzenie nerwu twarzowego − występuje dość rzadko w wyniku wpływu toksyn na nerw lub ucisku perlaka albo ziarniny na kanał kostny, którym przebiega nerw twarzowy. W zależności od przypadku stosuje się paracentezę i leczenie antybiotykami lub postępowanie zabiegowe. W około 30% mimo prawidłowego leczenia czynność nerwu nie powraca.

7. Jak leczyć zapalenie ucha środkowego

Leczenie przewlekłego zapalenia ucha środkowego jest z reguły procesem bardziej skomplikowanym i wymagającym interwencji operacyjnej, mającej na celu:

  • usunięcie ogniska stanu zapalnego,
  • rekonstrukcję zmienionych przez długotrwały stan zapalny struktur ucha środkowego.

Z preparatów farmakologicznych w leczeniu przewlekłego zapalenia ucha stosowane są:

  • antybiotyki podawane doustnie,
  • antybiotyki w postaci kropli,
  • krople „osuszające”, np. z kwasem bornym.
Następny artykuł: Zapalenie ucha u dziecka

Polecane dla Ciebie

Pomocni lekarze

Szukaj innego lekarza

Komentarze

Wysyłając opinię akceptujesz regulamin zamieszczania opinii w serwisie. Grupa Wirtualna Polska S.A. z siedzibą w Warszawie jest administratorem twoich danych osobowych dla celów związanych z korzystaniem z serwisu. Zgodnie z art. 24 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy o ochronie danych osobowych, podanie danych jest dobrowolne, Użytkownikowi przysługuje prawo dostępu do treści swoich danych i ich poprawiania.