Trwa ładowanie...
Przejdź na WP

Cukrzyca - objawy, przyczyny, diagnostyka, leczenie, dieta

Cukrzyca to choroba charakteryzująca się podwyższonym stężeniem glukozy (cukru) we krwi. Jej przyczyny są złożone, a objawy mogą pojawić się nagle, nasilając się w ciągu kilku dni, lub dopiero po kilku latach - to zależy od rodzaju cukrzycy. Jednak kiedy już zostanie postawiona diagnoza, dla niektórych jest ona jak wyrok. Na szczęście z cukrzycą można normalnie żyć. Konieczne jest tylko odpowiednie leczenie i zmiana stylu życia, w tym diety. Trzeba także zaakceptować chorobę i to, że będziemy zmagali się z nią do końca życia.

Zobacz film: "Wpływ cukrzycy na choroby serca"

spis treści

1. Co to jest cukrzyca?

Cukrzyca zaliczana jest do chorób metabolicznych. Oznacza to, że pod pojęciem cukrzycy kryje się kilka odmiennych jednostek chorobowych. Powstają na nieco innym podłożu i na poszczególnych etapach różnią się przebiegiem i rokowaniem. Na tej podstawie wyodrębniono kilka różnych typów cukrzycy.

Metabolizmem nazywa się ogół reakcji zachodzących w organizmie. Są one podstawą wszystkich zjawisk biologicznych. Dzięki nim komórki dzielą się i rosną, komunikują się z innymi komórkami i reagują na bodźce zewnętrzne. Choroby metaboliczne wynikają z zaburzenia procesów przemiany materii. W przypadku cukrzycy problem dotyczy gospodarki cukrowej.

1.1. Hiperglikemia

Jak wspomniano, cukrzyca to choroba charakteryzująca się hiperglikemią, czyli podwyższonym stężeniem glukozy (cukru) we krwi.

Prawidłowo jej stężenie powinno wynosić na czczo 60–100 mg/dl. Wspólną cechą wszystkich jednostek chorobowych zaliczanych do cukrzycy jest właśnie hiperglikemia.

Glukoza pełni w organizmie niezwykle ważną funkcję – stanowi dla niego podstawowe źródło energii. Wszystkie rodzaje węglowodanów, które spożywamy, są przekształcane właśnie do glukozy. Tylko w takiej formie mogą być wykorzystane przez komórki. Dlatego na drodze ewolucji wykształciły się liczne mechanizmy regulujące jej stężenie.

Wiele hormonów wpływa na ilość dostępnego cukru, m.in.: insulina, glukagon, hormony tarczycy, glikokortykoidy czy adrenalina. Ponadto potrafimy magazynować ten związek (głównie w wątrobie i mięśniach) pod postacią glikogenu (połączenie wielu cząsteczek glukozy).

Gdy jesteśmy głodni i poziom cukru niebezpiecznie spada, jego cząsteczki są uwalniane z tych zapasów i możemy dalej sprawnie funkcjonować. Organizm ma też zdolność do syntezowania glukozy z innych substancji – aminokwasów, glicerolu i mleczanu. Reakcja ta zachodzi przede wszystkim w wątrobie, nerkach i jelitach.

Jeżeli wszystkie mechanizmy zawiodą, może dojść do zaburzeń gospodarki cukrowej, które są niebezpieczne dla zdrowia i życia. Przewlekła hiperglikemia, z jaką mamy do czynienia w cukrzycy, przyczynia się do powstawania wielu nieprawidłowości wpływających na funkcjonowanie wszystkich komórek i narządów.

1.2. Wydzielanie insuliny

Jednym z najważniejszych hormonów kontrolujących stężenie glukozy we krwi jest insulina. Problemy z wydzielaniem insuliny lub nieprawidłowe działanie tego hormonu, jest przyczyną hiperglikemii, a co za tym idzie – cukrzycy.

Insulina jest wytwarzana w trzustce. Obniża poziom cukru poprzez zwiększanie transportu jego cząsteczek do komórek organizmu. Stymuluje też ich magazynowanie przez produkcję glikogenu.

Jednak hamuje proces syntezy glukozy z innych związków, np. aminokwasów tzw. glukoneogenezy. Wszystko to powoduje, że w surowicy ilość cukru maleje, natomiast w komórkach jest go dużo.

Insulina to bardzo ważny hormon nie tylko ze względu na jej wpływ na gospodarkę węglowodanową. Zwiększa ona transport aminokwasów do komórek i pobudza je do produkcji białek. Poza tym stymuluje syntezę kwasów tłuszczowych i DNA. Hamuje natomiast rozkładanie tłuszczów oraz wstrzymuje proces samobójczej śmierci komórki (apoptozę).

2. Przyczyny i rodzaje cukrzycy

Najprościej cukrzycę można podzielić pod względem typów cukrzycy: typ I, zwany cukrzycą insulinozależną, ujawniający się w dzieciństwie oraz u młodych dorosłych, i typ II, zwany cukrzycą insulinoniezależną, dotykający ludzi starszych. Istnieją też inne, specyficzne typy cukrzycy, np. cukrzyca ciężarnych, cukrzyca typu MODY, typu LADA czy cukrzyca wtórna.

2.1. Cukrzyca typu 1

Cukrzyca typu Ispowodowana jest całkowitym brakiem wydzielania insuliny, wywołanym przez uszkodzenie komórek trzustki odpowiedzialnych za produkcję tego hormonu. Przyczyna niszczenia komórek produkujących insulinę nie jest do końca poznana. Bierze się pod uwagę predyspozycję genetyczną, która razem z działaniem czynników środowiskowych, np. infekcji wirusowych, prowadzi do rozwoju procesu autoimmunologicznego.

Jest to stan, w którym układ odpornościowy zaczyna atakować i niszczyć własne komórki, w tym wypadku komórki wytwarzające insulinę. Podnosi się także rolę otyłości oraz małej aktywności fizycznej u dzieci jako czynniki ryzyka wystąpienia cukrzycy typu I. Choroba ujawnia się zazwyczaj u dzieci poniżej 10 roku życia, ale może dotyczyć także osób do 30 roku życia.

2.2. Cukrzyca typu 2

Cukrzyca typu 2 jest najczęstszym rodzajem cukrzycy. Dotyczy prawie 80 proc. wszystkich osób z cukrzycą. U podstaw cukrzycy typu II, oprócz upośledzonego wydzielania insuliny, leży tzw. insulinooporność, czyli niewrażliwość komórek na działanie insuliny.

W rozwoju cukrzycy typu II, oprócz czynników genetycznych ważną rolę odgrywają czynniki zależne od człowieka, takie jak:

  • nadwaga i otyłość, zwłaszcza brzuszna, która ma ścisły związek z rozwojem insulinooporności
  • mała aktywność fizyczna
  • siedzący tryb życia
  • niezdrowe odżywianie się
Cukrzyca - objawy, przyczyny, diagnostyka, leczenie, dieta
Cukrzyca - objawy, przyczyny, diagnostyka, leczenie, dieta (iStock)

Cukrzyca typu II występuje w starszym wieku, zazwyczaj po 45 roku życia, dotyczy coraz większej ilości ludzi i jest zaliczana do chorób cywilizacyjnych.

2.3. Cukrzyca wtórna

Cukrzyca wtórna (o znanej przyczynie) wywoływana jest najczęściej długotrwałą terapią lekami o działaniu diabetogennym z glikokortykosteroidami (popularnie nazywanymi sterydami) na czele.

Oprócz sterydów, do leków mogących predysponować do rozwoju cukrzycy zalicza się: leki tiazydowe, leki z grupy beta-brokerów, interferon oraz leki psychiatryczne (chloropromazyna, klozapina, olanzapina).

2.4. Cukrzyca typu MODY

Cukrzyca typu MODY uwarunkowana jest genetycznymi zaburzeniami funkcji komórek beta trzustki produkujących insulinę. W uproszczeniu nazywa się ją cukrzycą typu dorosłego (typu II) występującą u ludzi młodych.

2.5. Cukrzyca typu LADA

Cukrzyca typu LADA jest natomiast cukrzycą o charakterze immunologicznym, zbliżoną cechami to cukrzycy typu I, jednak w przeciwieństwie do niej ujawnia się nie w dzieciństwie, lecz dopiero w czwartej i piątej dekadzie życia.

2.6. Cukrzyca ciążowa

Cukrzycą ciążową nazywamy każdą cukrzycę rozpoznaną w trakcie trwania ciąży. Przeważnie rozpoczyna się w drugiej połowie ciąży, ale czasami można je rozpoznać już w pierwszym trymestrze.

Przyczyną jest znaczny wzrost stężenia hormonów działających przeciwnie do insuliny (estrogeny, progesteron, hormony łożyska) zwłaszcza po 20. tygodniu. Cukrzyca ciężarnych prowadzi do insulinooporności, wzrostu zapotrzebowania na insulinę oraz zwiększenia możliwości wykorzystania glukozy przez rozwijający się płód.

W konsekwencji tych zmian w czasie cukrzycy ciężarnych zwiększa się ryzyko zaburzeń gospodarki węglowodanowej u dotychczas zdrowych kobiet.

Innych typów cukrzycy bardzo dużo, ale występują zdecydowanie rzadziej. Powodem cukrzycy bywają: defekty genetyczne, choroby trzustki, zaburzenia hormonalne, zakażenia, a nawet przyjmowane leki. Jeżeli przyczynę da się usunąć, cukrzyca również jest uleczalna.

Cukrzyca atakuje znienacka
Cukrzyca atakuje znienacka [7 zdjęć]

Cukrzyca to podstępna choroba, której objawów nie można bagatelizować. Przekonał się o tym Michał Figurski....

zobacz galerię

3. Objawy cukrzycy

Kliniczne objawy cukrzycy zależą od stopnia uszkodzenia komórek trzustkowych lub tempa rozwoju oporności organizmu na insulinę. Zależą także od rodzaju cukrzycy.

Początkowo utrata niewielkiej ilości czynnych komórek produkujących insulinę prowadzi do stanu, który nazywamy nieprawidłową tolerancją glukozy. Jest to inaczej tzw. stan przedcukrzycowy. W okresie tym zazwyczaj nie obserwujemy u chorego dolegliwości, a pierwsze sygnały ostrzegające, że u chorego istnieje zagrożenie cukrzycą można obserwować w zasadzie jedynie w badaniach laboratoryjnych.

W miarę upływu czasu dochodzi do rozwoju jawnej cukrzycy. Objawy związane są ze stężeniem glukozy we krwi. Im jest ono wyższe, tym bardziej dramatyczny może być przebieg choroby i dolegliwości.

Wśród objawów cukrzycy znajdują się dolegliwości z nią związane, które bywają niestety bagatelizowane. Warto zwrócić na nie uwagę, a także regularnie badać krew, szczególnie, jeśli jesteśmy w grupie ryzyka, tzn. mamy nadwagę lub otyłość, stosujemy nieprawidłową dietę, mamy więcej niż 40 lat, przeszliśmy zawał lub udar. Ryzyko cukrzycy wzrasta także u osób, u których w rodzinie występowała ta choroba.

Do typowych objawów cukrzycy zaliczamy:

  • wzmożone pragnienie
  • zwiększenie ilości oddawanego moczu (wielomocz)
  • utratę masy ciała, mimo wzmożonego apetytu
  • osłabienie
  • senność
  • szybkie męczenie się
  • infekcje drożdżakowe w okolicach narządów płciowych, w fałdach skórnych lub w jamie ustnej;
  • czyraki na skórze
  • stany zapalne skóry i śluzówki
  • świąd sromu
  • zaburzenia widzenia
  • drętwienia kończyn
  • spowolnione gojenie ran
  • uczucie mrowienia w kończynach
  • zapach acetonu w wydychanym przez chorego powietrzu
  • trudności w koncentracji uwagi

Objawy te częściej występują w cukrzycy typu I, która ma bardziej dynamiczny przebieg. Często jej pierwszą manifestacją, zwłaszcza u dzieci i młodzieży, mogą być kwasica i śpiączka ketonowa, należące do ostrych powikłań cukrzycy.

Cukrzyca typu II długo nie daje żadnych objawów, często pozostaje nierozpoznana i nieleczona, prowadząc do nieodwracalnych w skutkach uszkodzeń narządów.

Szacuje się, że 50 proc. osób z cukrzycą typu II pozostaje nierozpoznanych. Taki sam odsetek chorych w chwili rozpoznania choroby ma już rozwinięte powikłania ze strony układu naczyniowego. Często pierwszym objawem cukrzycy typu II jest skłonność do ropnych zakażeń skórnych.

4. Powikłania cukrzycy

Podwyższone stężenie cukru w organizmie, zwłaszcza długotrwale się utrzymujące, nie pozostaje obojętne dla jego funkcjonowania. Z glukozy korzysta właściwie ogół komórek, wszystkie one są narażone na powikłania takiego stanu.

Przewlekła hiperglikemia w cukrzycy wiąże się z uszkodzeniem, zaburzeniem czynności i niewydolnością różnych narządów, szczególnie oczu, nerek, nerwów, serca i naczyń krwionośnych.

Hiperglikemia powoduje zaburzenia w obrębie małych i dużych naczyń krwionośnych, co może prowadzić do uszkodzenia narządu wzroku i ślepoty, uszkodzenia nerek, ich niewydolności i konieczności stosowania dializ, zniszczenia nerwów, zawału serca, udaru mózgu czy martwicy w obrębie stopy i jej amputacji. Poza tym przyczynia się do osłabienia odporności, powstawania zaburzeń lipidowych i gorszego gojenia się ran.

Powikłania, zwłaszcza nieleczonej lub źle wyrównanej cukrzycy, to:

  • nefropatia cukrzycowa, czyli uszkodzenie i zaburzenia funkcji nerek, przejawiające się głównie białkomoczem (pojawieniem się białka w moczu − fizjologicznie, poza śladowymi ilościami, nie powinno go tam być)
  • neuropatia cukrzycowa, czyli uszkodzenie nerwów, może się objawiać zaburzeniami czucia, ostrymi napadami bólu rąk i stóp, bolesnymi kurczami mięśni, mrowieniem
  • retinopatia cukrzycowa, czyli uszkodzenie siatkówki − części oka odpowiedzialnej za widzenie
  • stopa cukrzycowa, czyli występowanie głębokich, niegojących się ran i owrzodzeń na stopach
  • miażdżyca naczyń krwionośnych niosąca ze sobą groźne następstwa (choroba niedokrwienna serca, zawał serca).
Niewydolność nerek w cukrzycy
Niewydolność nerek w cukrzycy

Niewydolność nerek objawia się utratą zdolności organizmu do oczyszczania z toksycznych produktów przemiany...

zobacz galerię

Ostre powikłania cukrzycy mogą wystąpić zarówno w cukrzycy typu I, jak i typu II. Zaliczamy do nich:

  • kwasicę i śpiączkę ketonową
  • nieketonową śpiączkę hipermolarną
  • hipoglikemię

Kwasica ketonowa jest związana z nagłymi zaburzeniami metabolizmu (przemiany) glukozy w organizmie, czego konsekwencją jest zakwaszenie ustroju (kwasica), a także zaburzenia gospodarki wodnej organizmu chorego.

Do rozwoju kwasicy ketonowej dochodzi w wyniku ostrego niedoboru insuliny, co powoduje istotny wzrost poziomu glukozy we krwi. Glukoza wydalana jest z moczem. Może dojść do zwiększenia poziomu potasu we krwi.

Do najczęstszych przyczyn wystąpienia kwasicy ketonowej u chorego z cukrzycą zalicza się ostre zakażenia bakteryjne i wirusowe (wpływają one znacząco na zwiększone zapotrzebowanie na insulinę), przerwanie stosowania insuliny lub błędy w jej stosowaniu czy opóźnione rozpoznanie cukrzycy (nieświadomy swojej choroby pacjent trafia do szpitala w śpiączce, gdzie dopiero diagnozuje się cukrzycę). Powikłanie to najczęściej dotyczy chorych na cukrzycę typu I.

Do głównych objawów kwasicy ketonowej należą: wzmożone pragnienie, uczucie suchości w jamie ustnej, oddawanie dużych ilości moczu (tzw. wielomocz), osłabienie, uczucie nadmiernego zmęczenia oraz senności. W miarę pogłębiania się niebezpiecznego stanu dochodzi do zaburzeń świadomości, ze śpiączką włącznie.

Nieleczona kwasica ketonowa stanowi bezpośrednie zagrożenie dla życia i wymaga szybkiej interwencji lekarskiej.

Nieketonowa śpiączka hipermolarna, podobnie jak kwasica ketonowa jest zespołem objawów związanych z zaburzeniami przemiany glukozy, gospodarki wodnej i elektrolitowej. Występuje głównie u pacjentów z cukrzycą typu II, u których obserwuje się resztkowe wydzielanie insuliny.

Przyczyny wystąpienia schorzenia są podobne jak w przypadku kwasicy ketonowej. Zespół ten cechuje się wystąpieniem objawów odwodnienia, zaburzeniami świadomości, jednak w tym wypadku nie występują zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej (nie dochodzi do zakwaszenia krwi).

Hipoglikemia oznacza zbyt niski poziomu glukozy we krwi. Charakteryzuje się występowaniem triady objawów (tzw. triada Whipple’a): obniżeniem stężenia glukozy poniżej 40 mg, występowaniem objawów klinicznych takich jak: głód, poty, drżenie mięśniowe, drgawki, po utratę przytomności oraz ustąpienie objawów po podaniu glukozy.

Hipoglikemia powstaje najczęściej w wyniku błędów w insulinoterapii − podanie zbyt dużej ilości jednostek insuliny − lub w przypadku insulinomy (guza trzustki produkującego insulinę). Należy podkreślić, że hipoglikemia jest stanem zagrożenia życia, wymagającym niezwłocznej pomocy.

W przypadku pacjenta przytomnego podaje się do spożycia glukozę (sok owocowy, coca-colę, mocno osłodzoną herbatę itd.). Natomiast w przypadku pacjenta nieprzytomnego podaje się w gotowych ampułkostrzykawkach, które chory powinien mieć zawsze przy sobie, glukagon (hormon o działaniu przeciwstawnym do insuliny) bądź dożylnie glukozę (to wymaga jednak już działania wyspecjalizowanego personelu medycznego)

5. Diagnostyka cukrzycy

Oprócz przypadków oczywistych, gdy tak jak to zostało wspomniane powyżej, pacjent trafia do szpitala z wyraźnie zaznaczonymi objawami cukrzycy czy z ostrymi powikłaniami, rozpoznanie cukrzycy u pacjenta wymaga spełnienia kilku warunków dotyczących poziomów glukozy we krwi.

Cukrzycę rozpoznajemy, jeżeli:

  • stężenie glukozy w osoczu krwi żylnej (czyli krwi pobieranej w laboratorium, a niebadanej glukometrem) na czczo przekroczy 126 mg/dl w dwóch niezależnych badaniach;
  • występują objawy cukrzycy oraz w przygodnym (nie na czczo) badaniu glukozy we krwi żylnej jej poziom przekroczył 200 mg/dl;
  • wykonamy tak zwany „test doustnego obciążenia glukozą” (OGTT) − polega on na tym, że pacjent na czczo ma pobieraną krew w celu określenia stężenia glukozy, następnie wypija roztwór 75 g glukozy i kolejne oznaczenie glikemii wykonuje się po 2 godzinach. Gdy poziom po 2 godzinach przekroczy 200 mg/dl, stwierdzamy cukrzycę, gdy wynosi 140-199 mg/dl, mówimy o nieprawidłowej tolerancji glukozy (jest to stan przedcukrzycowy). Stan poniżej 140 mg/dl jest fizjologią.

Rozpoznanie cukrzycy u kobiet w ciąży obejmuje nieco inne kryteria. Aktualnie standardem jest oznaczanie poziomu glukozy u każdej kobiety w ciąży w ramach pierwszej wizyty u lekarza ginekologa.

Poziom glukozy we krwi powinien na czczo wynosić poniżej 100 mg/dl. Rutynowo także pomiędzy 24 a 28 tygodniem ciąży wykonuje się test doustnego obciążenia glukozą. Jeżeli wynik testu będzie nieprawidłowy, rozpoznajemy cukrzycę ciążową.

6. Leczenie cukrzycy

Do metod leczenia cukrzycy zalicza się:

  • leczenie dietetyczne
  • wysiłek fizyczny;
  • leczenie farmakologiczne
  • edukacja terapeutyczna.

Celem leczenia cukrzycy jest osiągnięcie normoglikemii, tzn. stężenia glukozy we krwi jak najbardziej zbliżonego do wartości prawidłowych. Cel ten osiąga się za pomocą insuliny lub leków doustnych. Nie można też zapomnieć o regularnych badaniach pozwalających na wczesne wykrycie i leczenie rozwijających się powikłań cukrzycy.

6.1. Leczenie cukrzycy typu 1

W leczeniu cukrzycy typu I, jak już wcześniej wspomniano, od początku stosuje się insulinoterapię. Insulinę można wstrzykiwać podskórnie, kilka razy dziennie, stosując odpowiedni schemat, za pomocą tzw. penów, lub podawać w ciągłym wlewie podskórnym z zastosowaniem osobistych pomp insulinowych.

  • Insulinoterapia

Trzeba też modyfikować dawki leku, w zależności od zapotrzebowania chorego (na początku obserwuje się resztkowe wydzielanie insuliny, więc ilość przyjmowanego leku może być mniejsza). Poza tym pewne stany (zakażenia, gorączka, wysiłek fizyczny) zmieniają zapotrzebowanie organizmu na insulinę.

Ponieważ jest to hormon białkowy, podaje się go we wstrzyknięciach podskórnych (po połknięciu zostałby strawiony w przewodzie pokarmowym i nie przedostałby się do krwi).

Obecnie dostępnych jest kilka rodzajów insulin. Różnią się czasem działania oraz osiągania najwyższego stężenia w surowicy. Insuliny szybko działające zaczynają być skuteczne po niespełna 15 minutach od wstrzyknięcia, najwyższy poziom osiągają po 1–2 godzinach, a ich działanie utrzymuje się do około 4 godzin.

Analogicznie insuliny o pośrednim czasie działania zaczynają funkcjonować po 2–4 godzinach, szczyt możliwości przypada na 4–6 godzin od podania, a ustępuje po 10–16 godzinach. W przypadku insulin długo działających efekty widoczne są po 4–5 godzinach, maksymalne możliwości osiągają po niespełna 10 godzinach, a przestają funkcjonować po 16–20 godzinach.

Od pewnego czasu dostępne są tzw. analogi insulinowe bezszczytowe, których początek działania rozpoczyna się po mniej więcej 2 godzinach od podania i utrzymuje na tym samym poziomie przez całą dobę.

Obecność wielu rodzajów insuliny stwarza możliwość dostosowania rodzaju terapii do potrzeb i trybu życia chorego. Istnieje kilka możliwych modelów insulinoterapii. Jednak wydaje się, że najkorzystniej jest naśladować fizjologiczny schemat wydzielania hormonu.

Polega to na stosowaniu niewielkich dawek insuliny długo działającej lub bezszczytowych analogów zapewniających względnie stałe stężenie przez całą dobę. Natomiast przed każdym jedzeniem powinno się wstrzykiwać leki szybko działające w ilości adekwatnej do obfitości posiłku.

  • Pompy insulinowe

Dużym przełomem w leczeniu cukrzycy było wprowadzenie pomp insulinowych, umożliwiających wielokrotne podawanie hormonu w ciągu doby bez konieczności każdorazowego wykonywania zastrzyków. Chorzy zyskali dzięki temu znaczną swobodę w zakresie odżywiania się i uprawiania sportu.

Pompa insulinowa u chorego na cukrzycę
Pompa insulinowa u chorego na cukrzycę [2 zdjęcia]

To dyskretne urządzenie pozwoli cukrzykowi zachować ciągłość podawania dawek insuliny.

zobacz galerię
  • Przeszczep trzustki lub wysp trzustkowych

Przeszczep trzustki lub wysp trzustkowych w cukrzycy typu 1 to alternatywne nowoczesne metody leczenia cukrzycy. Całą trzustkę przeszczepia się najczęściej razem z nerką u osób, u których choroba spowodowała niewydolność nerek.

Umożliwia to uniezależnienie się od uciążliwych dializ oraz leczenia insuliną. Minusem jest konieczność leczenia hamującego układ odpornościowy (zapobiega odrzucaniu przez organizm przeszczepionych narządów, ale ma wiele działań niepożądanych). Transplantacja samych wysp wiąże się z mniejszym ryzykiem. Jednak po jakimś czasie ich komórki słabną i trzeba ponowić przeszczep.

6.2. Leczenie cukrzycy typu 2

  • Zmiana stylu życia

W leczeniu cukrzycy typu II pierwszym postępowaniem jest zmiana stylu życia chorego, zmniejszenie masy ciała u osób otyłych, wzrost aktywności fizycznej oraz wprowadzenie odpowiedniej diety.

Polega ona na zwiększeniu zawartości złożonych węglowodanów w pożywieniu, zmniejszeniu spożycia tłuszczu zwierzęcego oraz umiarkowaniu ilości soli i alkoholu.

  • Leki doustne

Kiedy zmiana stylu życia oraz utrata masy ciała nie wystarczają do uregulowania poziomu cukru we krwi, należy włączyć leczenie farmakologiczne.

Wyróżnia się 2 główne grupy leków doustnych: pobudzające wytwarzanie insuliny w trzustce oraz zmniejszające stężenie glukozy we krwi. Dobiera się je w zależności od tego, czy przeważają insulinooporność czy niedobór hormonu. Leki z różnych grup można ze sobą łączyć, aby utrzymać lepszą kontrolę glikemii.

W cukrzycy typu II zastosowanie znajdują leki doustne, które obniżają poziom cukru we krwi. Należą do nich:

  • pochodne sulfonylomocznika, np. glibenklamid, glimepiryd, gliklazyd;
  • glinidy, np. nateglinid, repaglinid;
  • metformina;
  • inhibitory alfa-glukozydazy, np. akarboza;
  • glitazony, np. pioglitazon, rozyglitazon.

  • Insulina

W razie nieskuteczności leczenia doustnego, konieczne staje się włączenie insuliny. Każdy cukrzyk powinien wiedzieć, że regulacja poziomu cukru we krwi w przebiegu cukrzycy jest bardzo ważna, ponieważ opóźnia rozwój powikłań choroby, a więc i znacznie przedłuża życie.

Insulinoterapię w cukrzycy typu 2 prowadzi się ją tak samo, jak w cukrzycy typu 1.

W wyjątkowych sytuacjach stosuje się nowoczesne leczenie cukrzycy przeszczepianie trzustki − najczęściej u chorych z niewydolnością nerek, z jednoczasowym przeszczepem nerki.

  • Przeszczep wysp trzustkowych

Istnieją także udane próby przeszczepów wysp Langerhansa (wysp beta trzustki, produkujących insulinę), co wiąże się zmniejszonym ryzykiem niż przeszczepienie całej trzustki, jednak z czasem dochodzi do upośledzenia czynności przeszczepionych komórek.

Ten sposób leczenia z oczywistych powodów nie jest zbyt częsty, jednak próby terapii idące w tym kierunku dają nadzieję uczynić cukrzycę chorobą uleczalną, a nie tylko poddającą się naszej kontroli.

7. Rokowanie w cukrzycy

Cukrzyca jest chorobą przewlekłą, która trwa przez całe życie. Niestety wyleczenie nie jest możliwe. Istotne jest z pewnością wczesne rozpoznanie oraz odpowiednie leczenie cukrzycy, co zapobiega powstawaniu powikłań. Istotne jest utrzymywanie poziomu glukozy zbliżonego do wartości prawidłowych.

Wysokie poziomy glukozy powodują nieodwracalne uszkodzenia wielu ważnych narządów. U cukrzyków istnieje zwiększone ryzyko niewydolności nerek, choroby wieńcowej, miażdżycy, uszkodzenia narządu wzroku oraz układu nerwowego.

8. Dieta w cukrzycy

Istotnym elementem leczenia każdego typu cukrzycy jest zmiana nawyków żywieniowych. Celem tych zmian jest:

  • poprawa metabolizmu węglowodanów i tłuszczów
  • powstrzymanie rozwoju powikłań, takich jak np. retinopatia
  • zmniejszenie ryzyka rozwoju miażdżycy (hiperinsulinemia przyspiesza rozwój miażdżycy).

W celu ustalenia zaleceń żywieniowych istotne jest indywidualne podejście do każdego chorego i jego realistycznych możliwości.

8.1. Dieta w cukrzycy typu 1

Dieta cukrzycowa opiera się na tych samych regułach zdrowego żywienia, co każde prawidłowo zbilansowane żywienie zdrowego człowieka. Posiłki powinny być przyjmowane regularnie, a ich kaloryczność podobna każdego dnia. Trzeba zwracać uwagę na odpowiednie proporcje składników pokarmowych.

W trakcie leczenia insuliną o stałym schemacie podawania chorzy powinny spożywać co najmniej 5 posiłków dziennie o z góry ustalonej kaloryczności i odpowiednim stosunku białek, cukrów i tłuszczów. W przypadku pompy lub wstrzykiwania krótko działającej insuliny przed każdym jedzeniem liczba posiłków jest dowolna.

Większość dziennego zapotrzebowania (50–60 proc.) powinny stanowić węglowodany, ponieważ są głównym źródłem energii dla człowieka. Należy spożywać przede wszystkim cukry złożone, obecne w produktach zbożowych, warzywach i owocach.

Natomiast trzeba prawie całkowicie wykluczyć węglowodany proste (sacharoza) ze swojej diety, ponieważ wchłaniają się bardzo szybko i powodują trudne do kontroli poposiłkowe hiperglikemie.

Przynajmniej 15 proc. dziennego dowozu energii powinny dostarczać białka. Do diety dla cukrzyków należy włączyć przede wszystkim te pełnowartościowe (pochodzenia zwierzęcego) – zawierają wszystkie niezbędne rodzaje aminokwasów, w przeciwieństwie do większości białek roślinnych.

Spożycie tłuszczu trzeba ograniczyć do najwyżej 30% dziennego zapotrzebowania energetycznego. Ważne jest, aby tłuszcze nasycone (zwierzęce) nie przekraczały 10% dostarczanej energii. Dużo zdrowsze są kwasy tłuszczowe nienasycone, znajdujące się w produktach pochodzenia roślinnego.

8.2. Dieta w cukrzycy typu 2

Leczenie dietą ma podstawowe znaczenie w cukrzycy typu 2. W cukrzycy typu 1 również odgrywa istotną rolę, jednak w tym typie rezerwy wydzielania insuliny już się wyczerpały i leczenie cukrzycy insuliną jest konieczne już w momencie rozpoznania.

Otyłość, zwłaszcza brzuszna, jest najważniejszym środowiskowym czynnikiem ryzyka (nabytym w trakcie życia, w przeciwieństwie do czynników genetycznych) wystąpienia cukrzycy typu 2. Szacuje się, że ponad 75 proc. osób, u których rozpoznano cukrzycę typu 2, jest otyłych lub ma nadwagę. W związku z tym najważniejszym krokiem leczenie cukrzycy dietą jest stopniowe, co prowadzi do realistycznej redukcji masy ciała.

Dieta redukująca masę ciała pomoże kontrolować cukrzycę, a także uchronić przed negatywnymi skutkami otyłości, takimi jak nadciśnienia tętnicze, uszkodzenia stawów, a przede wszystkim miażdżyca.

Zmniejszenie masy ciała o 5–10 proc. powoduje poprawę metabolizmu węglowodanów i tłuszczów. Idea leczenia dietą jest niezwykle istotna i potrzebna w leczeniu cukrzycy. Jednak wprowadzenie wszystkich elementów leczenia dietą i wysiłkiem w życiu codziennym u pacjenta, u którego rozpoznano zaburzenia gospodarki węglowodanowej, jest bardzo trudne, a czasami wręcz niemożliwe.

Problem ten dotyczy w dużej mierze osób z cukrzycą typu 2 rozpoznaną w starszym lub średnim wieku. Wiąże się to z wieloma czynnikami, takimi jak upodobania kulinarne, przyzwyczajenia czy domatorski tryb życia.

Do ogólnych zasad tzw. diety „cukrzycowej” należą:

  • konieczność regularnego spożywania posiłków
  • zbliżona kaloryczność poszczególnych posiłków
  • ograniczenie kaloryczności posiłków (w przypadku osób z otyłością)
  • odpowiednio dobrany skład diety chroniący przed rozwojem powikłań cukrzycy, np. miażdżycy.

Wiąże się to ze zmniejszeniem ilości cholesterolu w diecie. Jak widać, pod hasłem diety cukrzycowej kryje się zdrowy styl życia z regularnym spożywaniem posiłków o ograniczonej kaloryczności. Przed wprowadzeniem diety ważne jest określenie, czy chory ma prawidłową masę ciała czy nadwagę. U osób z nadwagą trzeba zmniejszyć ilość podawanych kalorii, u osób z niedowagą – zwiększyć.

Podstawowym problemem u osób z rozpoznaną cukrzycą typu 2 jest nadwaga. Ważne jest, aby dobrze obliczyć docelową masę ciała, do jakiej pacjent powinien dążyć, odchudzając się (max. 2 kg utraty wagi na tydzień). Jest to, tzw. należna masa ciała. Oblicza się ją z 2 wzorów:

  • reguła Broca (wzrost w cm – 100 = należna masa ciała). Np. dla pacjenta o wzroście 170 cm powinna wynosić 70 kg
  • reguła Lorentza: (wzrost w cm – 100 – 0,25x (wzrost w cm – 150). Np. przy wzroście 170 cm wynosi 65 kg.

W zależności od masy należnej i rodzaju wykonywanej pracy ustala się kaloryczność dzienną dla osób z cukrzycą bez nadwagi, wg poniższych wzorów:

  • dla osób mało aktywnych, prowadzących siedzący tryb życia: 20–25 kcal/kg masy należnej
  • dla osób pracujących ze średnim wysiłkiem: 25–30 kcal/kg
  • osób ciężko pracujących 30–40 kcal/kg.

Osoby z cukrzycą i nadwagą powinny mieć obniżoną kaloryczność w stosunku do wyliczonej o 250–500 kcal/dobę. Zmniejszenie dobowej podaży kalorii o 500 kcal spowoduje zmniejszenie masy ciała o około 0.5 kg na tydzień. Ideałem jest włączenie w odpowiednim momencie umiarkowanego, regularnego wysiłku fizycznego.

Obecnie nie zaleca się stosowania diet o bardzo małej ilości kalorii, np. 700 kcal lub nawet 1000 kcal na dobę. Takie diety często skazane są na niepowodzenia z powodu nadmiernej restrykcyjności, pozbawiają pacjenta poczucia nadziei na schudnięcie i powodują utratę zaufania do lekarza dietetyka.

Osoby chorujące na cukrzycę typu 2, która jest leczona samą dietą lub dietą i doustnymi lekami, mogą spożywać ok. 3–4 posiłki dziennie. Osoby leczone insuliną powinny spożywać nie mniej niż 5 posiłków dziennie.

Taka konieczność jest związana z intensywną insulinoterapią. Podawane kilkakrotnie w ciągu dnia zastrzyki z insuliny wymagają odpowiedniego zabezpieczenia w postaci spożytego posiłku. Dzięki temu możliwe jest uniknięcie niebezpiecznych dla życia stanów ostrej hipoglikemii (spadku stężenia glukozy we krwi).

Prawidłowy stosunek podstawowych składników diety w cukrzycy:

  • 25 proc. - tłuszcze
  • 55 proc. - cukry
  • 20 proc. - białko.

Białko - powinno stanowić 15–20 proc. dawki dziennej energii. Preferowane jest białko z takich produktów jak rośliny, ryby i drób.

Tłuszcze - powinny stanowić poniżej 30 proc. dziennej dawki kalorii. Jest to szczególnie ważne u osób otyłych, narażonych na rozwój powikłań cukrzycy w postaci miażdżycy. Obecnie uważa się, że tłuszcze nasycone (te szkodliwe) zawarte w mięsie i nabiale powinny stanowić maksymalnie 10 proc. dobowej podaży energetycznej. Zaleca się spożywanie tłuszczów pochodzących z oliwy z oliwek, pestek winogron, jednak także w ograniczonych ilościach.

Węglowodany powinny stanowić 50–60 proc. całkowitego dawki energii. Zalecane są głównie węglowodany złożone, takie jak skrobia, spożywane z dużymi ilościami błonnika zawartego w zbożach i innych produktach roślinnych. Spożycie większych ilości węglowodanów bez równoczesnego zwiększenia błonnika może powodować nasilenie hiperglikemii (wzrost cukru we krwi).

Cukry takie jak sacharoza (zawarta w białym cukrze), fruktoza (cukier zawarty w owocach) można spożywać tylko w niewielkich ilościach lub całkowicie wyeliminować z diety.

Osobną kwestią jest alkohol w cukrzycy. Wpływ alkoholu na przebieg i leczenie cukrzycy może być zarówno pozytywny, jak i negatywny. Jednak w warunkach polskich, gdy wciąż znaczna część społeczeństwa spożywa duże ilości alkoholu wysokoprocentowego, zalecanie spożywania umiarkowanych ilości alkoholu jest problematyczne.

Do zalet spożycia umiarkowanych ilości alkoholu należy jego korzystny wpływ na zmniejszanie czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego. Pozytywny wpływ wyraża się w postaci zwiększania ilości frakcji HDL cholesterolu, obniżaniu krzepliwości krwi oraz zmniejszeniu stężenia insuliny we krwi oraz zwiększeniu insulinowrażliwości.

Negatywny wpływ spożywania alkoholu wynika z jego znacznej kaloryczności (7 kcal/g alkoholu) oraz ze znacznego ryzyka hipoglikemii po jego spożyciu.

Co ważne, hipoglikemia może wystąpić już po spożyciu małych ilości alkoholu, często nawet wiele godzin po spożyciu, a objawy upojenia alkoholowego są bardzo podobne do objawów hipoglikemii i obie te sytuacje łatwo pomylić. Istotnym problemem spożycia alkoholu jest ryzyko uzależnienia.

Obecnie dopuszcza się maksymalne spożycie:

  • 20–30 g alkoholu (2–3 jednostki) dziennie dla mężczyzny
  • 10–20 g alkoholu (1–2 jednostki) dziennie dla kobiety w przeliczeniu na czysty etonal

Jedna jednostka (10 g) czystego alkoholu zawarte jest w 250 ml piwa, 100 ml wina i 25 g wódki. Brak ruchu to jeden z czynników predysponujących do rozwoju cukrzycy. Natomiast regularna aktywność fizyczna zmniejsza ryzyko rozwoju choroby nawet o 60%.

Ćwiczenia mają zbawienny wpływ na gospodarkę węglowodanową. Zwiększają wrażliwość tkanek na insulinę, więc przełamują insulinooporność. Poza tym w czasie wysiłku zwiększa się zużycie glukozy, a co za tym idzie – jej stężenie we krwi jeszcze bardziej spada.

9. Wysiłek fizyczny a cukrzyca

Aktywność fizyczna odgrywa istotną rolę w leczeniu cukrzycy, ale może też być przyczyną niebezpiecznych stanów niedocukrzenia.

Dlatego ważne jest zrozumienie jego wpływu na gospodarkę cukrową. Wysiłek sprawia, że komórki stają się bardziej wrażliwe na działanie insuliny (czyli więcej cząsteczek glukozy dostaje się do ich wnętrza, a co za tym idzie – obniża się jej stężenie we krwi).

Jeżeli nie zmodyfikuje się terapii, poziom glukozy, która jest właściwie jedynym źródłem energii dla mózgu, może się niebezpiecznie zmniejszyć, prowadząc do objawów śpiączki.

Dlatego ćwiczenia należy odpowiednio zaplanować. Przed wysiłkiem adekwatnie do planowanego natężenia i czasu jego trwania trzeba spożyć dodatkową ilość węglowodanów oraz zmniejszyć dawkę insuliny. Jeżeli ćwiczenia się wydłużają, warto pomyśleć o dodatkowym posiłku w ich trakcie.

Informacje o cukrzycy są nieodłącznym elementem terapii. Zrozumienie istoty choroby przez pacjenta znacząco zwiększa szansę na prawidłowy przebieg leczenia. Będzie on potrafił modyfikować dawki leków w zależności od stylu życia oraz diety. Ma to ogromny wpływ na opóźnienie rozwoju powikłań, które w znaczący sposób pogarszają jakość życia. Mówi się, że „kto więcej wie o cukrzycy, żyje dłużej”.

10. Zapobieganie cukrzycy

Możliwości profilaktyki zależą od rodzaju cukrzycy. Cukrzyca typu I może mieć uwarunkowanie genetyczne, a więc osoby, u których w rodzinie zdarzały się zachorowania na ten typ cukrzycy powinny kontrolować poziom glukozy przynajmniej raz do roku.

Istotne znaczenie w zapobieganiu obu typom cukrzycy ma waga ciała oraz aktywność fizyczna. Utrzymywanie prawidłowej wagi ciała może pomóc w profilaktyka cukrzycy typu II. Aktywność fizyczna powinna obejmować ćwiczenia fizyczne co najmniej 3 razy w tygodniu po 30 minut.

U wszystkich osób w wieku powyżej 45 roku życia wskazane jest wykonywanie tzw. badań przesiewowych, czyli oznaczania poziomu glukozy na czczo przynajmniej raz do roku. Badania przesiewowe powinny też obejmować osoby młodsze z grupy zwiększonego ryzyka rozwoju cukrzycy, a więc – z nadwagą, otyłością, nadciśnieniem tętniczym, zaburzeniami gospodarki lipidowej oraz dodatnim wywiadem rodzinnym w kierunku cukrzycy.

W przypadku określania ryzyka wystąpienia cukrzycy ciężarnej, najbardziej narażone są wieloródki, kobiety, które zachodzą w ciążę po 35 r.ż., chorujące na nadciśnienie tętnicze, które w przeszłości urodziły dziecko ważące powyżej 4 kg lub dziecko z wadą wrodzoną, a także z cukrzycą w poprzedniej ciąży oraz rodzinnym występowaniem przypadków cukrzycy.

Dzieci rodziców z cukrzycą są bardziej zagrożone jej wystąpieniem – dotyczy to głównie cukrzycy typu II. W przypadku obecności tego typu cukrzycy u obydwojga rodziców ryzyko jej rozwinięcia u dziecka wynosi 75 proc.

Następny artykuł: Cukrzyca typu 1

Polecane dla Ciebie

Pomocni lekarze

Szukaj innego lekarza

Komentarze

Wysyłając opinię akceptujesz regulamin zamieszczania opinii w serwisie. Grupa Wirtualna Polska S.A. z siedzibą w Warszawie jest administratorem twoich danych osobowych dla celów związanych z korzystaniem z serwisu. Zgodnie z art. 24 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy o ochronie danych osobowych, podanie danych jest dobrowolne, Użytkownikowi przysługuje prawo dostępu do treści swoich danych i ich poprawiania.
    Ważne tematy