Rak jelita grubego

Należy pamiętać, że wystąpienie objawów chorobowych opisanych poniżej czy pojawienie się guza nie dowodzi, że mamy do czynienia z rakiem. Może się okazać, że jest to jedynie nowotwór łagodny. W każdym wypadku, gdy zachodzi jakiekolwiek podejrzenie, że obserwowane objawy mogą świadczyć o podejrzeniu nowotworu, należy wykonać badania. Pozwolą one ocenić, czy objawy te świadczą o nowotworze łagodnym czy złośliwym. Do wydania takiej opinii niezbędne jest wykonanie wskazanych przez lekarza badań.

Dane epidemiologiczne

Badania na wykrycie raka jelita grubego są często nieprzyjemne, ale jest to jedyna droga do uzyskania odpowiedzi na pytania:

• czy choroba jest nowotworem?
• czy jest to nowotwór łagodny czy złośliwy?
• czy nowotwór może być leczony?
• jak powinien być leczony ?
• jakie są szanse na wyleczenie?

Jeśli zespół badań, czyli proces diagnostyczny da w efekcie odpowiedź, że choroba jest nowotworem złośliwym należy pamiętać, że w sytuacji gdy jest on wcześnie wykryty czyli słabo zaawansowany jest szansa na wyleczenie, a przynajmniej wyraźne przedłużenie życia.

Jelito grube zaczyna się w miejscu zakończenia jelita cienkiego, następnie przechodzi w kątnicę, okrężnicę wstępującą, poprzeczną, zstępującą, esicę i kończy się odbytnicą i odbytem. Podstawową rolą jelita grubego jest zwrotne wchłanianie wody i soli mineralnych z resztek pokarmowych. W jelicie grubym przy współudziale bakterii jelitowych odbywa się produkcja witamin grupy B i witaminy K oraz ich wchłanianie. W jelicie grubym odbywa się ostateczne formowanie stolca, który jest wydalany z organizmu.

Rak jelita grubego stanowi około 8% wszystkich nowotworów złośliwych rozpoznawanych w Polsce zarówno u mężczyzn jak i u kobiet. Jest to trzeci nowotwór co do liczby  zachorowań w Polsce. Największa zachorowalność dotyczy osób pomiędzy 45 a 70 rokiem życia. U połowy pacjentów, u których rozpoznano raka jelita grubego rozwija się on w odbytnicy, a u 20% w esicy, pozostałe 30% rozwija się w innych częściach jelita grubego.

Czynniki ryzyka

Czynnikami ryzyka nazywamy te zwyczaje żywieniowe i sposoby postępowania, które u większości pacjentów można wiązać z powstaniem nowotworu. Osoby, które podlegają działaniom czynników ryzyka to osoby z grup ryzyka.

Podstawowymi czynnikami ryzyka dla raka jelita grubego są:

• rozpoznanie raka jelita lub piersi lub jajnika u krewnych I stopnia (rodzice, rodzeństwo),
• wrzodziejące zapalenie jelita grubego,
• polipy występujące w jelicie grubym,
• częste wielodniowe zaparcia,
• jedzenie głównie białego pieczywa,
• mała ilość warzyw i owoców w diecie,
• duża ilość tłuszczy zwierzęcych w diecie,
• otyłość.

U osób bez czynników ryzyka i bez objawów raka jelita: po 50 roku życia badanie kału na krew utajoną co 1-2 lata – odczynnika do samodzielnego wykonania badania kału na krew utajoną można kupić w aptece (cena około 15 zł), kolonoskopia w wieku 50-65 lat 1 x na 10 lat.

U osób z czynnikami ryzykau osób bez objawów raka jelita od 40 roku życia kolonoskopia co 4-5 lat
oraz 1 x w roku badanie kału na krew utajoną.

Objawy raka jelita grubego

Objawy chorobowe są zależne od odcinka jelita, w którym umiejscowiona jest zmiana. Zmiana w okolicy wstępnicy i czyli w prawej połowie jelita grubego daje następujące objawy:

• stolec zmieszany z krwią lub ciemny,
• bóle w prawym podbrzuszu,
• wyczuwalny guz w prawej połowie jamy brzusznej,
• niedokrwistość.

Zmiana w okolicy poprzecznicy daje następujące objawy:

• stolec zmieszany z krwią,
• bóle w centrum jamy brzusznej,
• niedokrwistość.

Zmiana zlokalizowana w zstępnicy czyli w lewej części jelita grubego:

• biegunki na przemian z zaparciami,
• jasnoczerwona krew na powierzchni stolca,
• zmienne pory wypróżnień,
• kolki,
• wzdęcia,
• stolec wąski (ołówkowaty).

Zmiana zlokalizowana w końcowym odcinku jelita grubego czyli w esicy lub odbytnicy daje następujące objawy:

• domieszka jasnoczerwonej krwi pokrywająca stolec,
• uczucie niepełnego wypróżnienia,
• kolka jelitowa z potrzebą wypróżniania,
• bóle brzucha,
• bóle krocza.

Należy pamiętać, że pojawienie się przynajmniej jednego z wymienionych objawów wymaga wykonania badań. Szczególnie nie wolno bagatelizować pojawienia się krwi w stolcu. Żaden z wymienionych powyżej objawów nie może być zbagatelizowany ani przez pacjenta ani przez lekarza. Bez wykonania niezbędnych badań nie można powiedzieć „ to tylko hemoroidy”.

Wykrywanie raka jelita grubego

Objawy wymienione powyżej zwłaszcza pojawienie się krwi w stolcu bezwzględnie wymaga wykonania badania kału na krew utajoną oraz tzw. kolonoskopii. Jest badaniem, które można wykonać w znieczuleniu. Badanie to pozwala na oglądnięcie jelita grubego od środka oraz znaleźć zmiany nowotworowe, żylaki, uchyłki, polipy, zwężenia oraz pobrać materiał tkankowy do badania pod mikroskopem, usunąć w całości polipy. Jeśli badanie wycinka pod mikroskopem czyli badanie histopatologiczne powie, że zmiana jest rakiem należy wykonać badania celem oceny zaawansowania raka. Wyniki tych badań pozwolą na dobór odpowiedniej metody leczenia raka. Przed zakwalifikowaniem pacjenta do leczenia należy również wykonać kolejne badania:

• badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej (usg),
• tomografia komputerowa jamy brzusznej (TK),
• badanie rentgenowskie z podaniem kontrastu do jelita grubego tzw. wlew kontrastowy który nie jest niezbędny u wszystkich pacjentów.

Należy wykonać też badania, które pozwolą na ocenę stanu ogólnego pacjenta:

• podstawowe badania krwi,
• badania krwi oceniające funkcję wątroby i nerek,
• badanie krwi z oznaczeniem poziomu markera CEA,
• badanie rtg klatki piersiowej.

Leczenie raka jelita grubego

W leczeniu raka jelita grubego stosuje się trzy metody leczenia: operację, radioterapię i chemioterapię. Można pacjenta leczyć jedną, dwoma lub trzema metodami kojarzonymi w różnej kolejności - jest to leczenie indywidualizowane. Indywidualizacja leczenia zależy od stopnia zaawansowania choroby, umiejscowienia zmiany, stanu ogólnego pacjenta i jego wieku oraz wyników wykonanych badań.

Bo to nie tylko stosowania poszczególnych metod leczenia, ale dawki leków czy radioterapii mogą być różne dla różnych osób - to jest właśnie indywidualizacja leczenia, czyli program leczenia dobrany do konkretnego pacjenta. Często w trakcie realizowania zaplanowanego programu leczenia lekarz jest zmuszony do jego modyfikacji. Może to być konieczne z powodu różnych reakcji na stosowane leczenie np. w wypadku uczulenia konieczna jest np. zmiana leku itp. Nie można w trakcie leczenia ograniczyć się jedynie do obszaru widocznego guza, gdyż często w tkankach okolicznych takich jak mięśnie, naczynia krwionośne, węzły chłonne są obecne komórki raka.

Leczenie operacyjne

Podstawowym leczeniem raka jelita grubego jest leczenie operacyjne. Polegające na usunięciu odpowiednio długiego odcinka jelita wraz z guzem i okolicznymi węzłami chłonnymi. W zależności od tego jak daleko od końcowego odcinka odbytnicy umiejscowiony jest guz można przeprowadzić różnego typu zabiegi operacyjne. U części pacjentów umiejscowienie guza pozwala na zachowanie ciągłości jelita i wówczas stolec jest wydalany normalną drogą. U części pacjentów niezbędnym jest wykonanie tzw. sztucznego odbytu czyli stomii. U niektórych pacjentów po zakończeniu leczenia i przy dobrych wynikach badań kontrolnych można spróbować usunąć stomię i przywrócić normalną ciągłość jelita grubego.

Pacjenci po operacji zarówno z zachowaniem ciągłości jelita jak i ze stomią szybko wracają do pełnej sprawności i do pracy. Stomia choć jest pewną uciążliwością nie przeszkadza w pełnym aktywnym życiu, nie jest kalectwem. Wiele znanych osób żyje i pracuje ze stomią. W sytuacji gdy chory zgłasza się do leczenia za późno i niemożliwe jest radykalne leczenia operacyjne, wykonywane są zabiegi mające na celu przywrócenie drożności jelita i łagodzące dolegliwości, które są związane z zatykaniem jelita przez guz. W tych sytuacjach wykonuje się sztuczny odbyt (stomię) z częściowym lub nie całkowitym usunięciem odbytnicy.

Radioterapia, czyli leczenie napromieniowaniem

Podobnie jak leczenie operacyjne, również radioterapia jest leczeniem regionalnym tzn. obejmującym dokładnie obszar ograniczony do guza i jego otoczenia. Jest to metoda, którą stosuje się w skojarzeniu z leczeniem operacyjnym lub również z chemioterapią. Radioterapia polega na napromienianiu chorej okolicy wraz z okolicznymi tkankami wiązką promieniowania jonizującego aby zniszczyć komórki nowotworowe, które mogły pozostać po operacji. Czas trwania radioterapii zależy od planu leczenia przygotowywanego dla każdego pacjenta indywidualnie. Leczenie promieniami może trwać od 1 do 7 tygodni.

Chemioterapia

Jest leczeniem tzw. systemowym, które zabezpiecza cały organizm pacjenta przed powstaniem odległych przerzutów. Jest to leczenie polegające na podawaniu dożylnie leków zwanych cytostatykami. Chemioterapia jest prowadzona w ściśle określonych odstępach czasu, cyklicznie np. co 3 tygodnie.

Każdy w wymienionych sposobów leczenia jest leczeniem agresywnym  bo takiego postępowania wymaga agresywna choroba jaką jest rak jelita grubego. Jest jednak choroba wyleczalna! Wcześnie wykryty rak jelita grubego daje szansę na trwałe wyleczenie w 80%.

Efekty uboczne leczenia

Nie ma leczenia bez efektów ubocznych. Im bardziej agresywne jest leczenie, tym większa jest możliwość wystąpienia efektów ubocznych. Agresywność leczenia jest zawsze dostosowana do agresywności choroby. To, że rak jest chorobą agresywną, wiedzą wszyscy. Efekty uboczne mogą się pojawić w różnym okresie podczas leczenia oraz po jego zakończeniu. Są efekty uboczne, które występują u wielu pacjentów i można je przewidywać i zapobiegać ich wystąpieniu. Moment wystąpienia, czas trwania i nasilenie objawów ubocznych zależą od bardzo wielu czynników. Najważniejsze z nich to zaawansowanie choroby, stan ogólny, wiek pacjenta, schorzenia dodatkowe, na które cierpi pacjent np. uczulenia, cukrzyca czy inne.

Po operacji w czasie, której została usunięta odbytnica pacjent jest uczony przez personel jak należy obsługiwać sztuczny odbyt, jakiego sprzętu używać, jak wybrać najlepszy sprzęt dla danego pacjenta. Dobrze dobrany sprzęt daje pacjentowi pełny komfort, co pozwala na prowadzenie normalnego życia, a nawet powrót do pracy.
W czasie  radioterapii często występuje na skórze pacjenta reakcja polegająca na zaczerwienieniu i podrażnieniu.

To powoduje zwiększoną wrażliwość skóry na działanie czynników zewnętrznych takich jak ocieranie poprzez odzież, drapanie, zbyt wysoka temperatura np. w czasie opalania na słońcu, zbyt niska temperatura, kosmetyki – kremy, woda, środki odkażające itp. Najlepiej więc wykluczyć wymienione czynniki w czasie leczenia promieniami. W czasie radioterapii jednym z objawów ubocznych może być biegunka, którą można ograniczyć stosując się do zaleceń dietetycznych, o których każdy pacjent rozpoczynający radioterapię jest informowany przez lekarza. Najważniejszą wskazówką jest, że stosowana dieta ma być lekkostrawna.

Brak apetytu będący konsekwencją choroby jest dodatkową przyczyną pogarszania się stanu pacjenta. Właściwe odżywianie może poprawić samopoczucie pacjenta i jest tak samo ważne jak właściwe leczenie. Warto podawać pacjentowi gotowe diety o zbilansowanym składzie, stworzone specjalnie z myślą o zwiększonych potrzebach żywieniowych pacjentów. Preparaty te są źródłem energii oraz białka, węglowodanów, tłuszczów, witamin i składników mineralnych. Zaleca się, aby pacjenci z chorobami nowotworowymi włączyli do swej diety te odżywki, szczególnie jeśli są niedożywieni i wyniszczeni, mają trudności z apetytem,  przygotowywani są do operacji lub są w trakcie chemio – lub radioterapii.

Zbilansowane pod względem odżywczym preparaty są dostępne w aptekach. Niektóre z nich można kupić bez recepty. Ważnym jest aby przed zastosowaniem odżywki porozumieć się z lekarzem prowadzącym leczenie. Przed rozpoczęciem leczenia każdy pacjent jest informowany o tym jak należy się zachowywać w czasie radioterapii aby najbardziej jak tylko się da zmniejszyć efekty uboczne. Do tych zaleceń należy się bezwzględnie stosować, a gdy wystąpią problemy trzeba zwrócić się do lekarza prowadzącego leczenie. Innym efektem ubocznym leczenia promieniami może być zmniejszenie liczby białych krwinek lub rzadko płytek krwi.

Chemioterapia, to leczenie cytostatykami czyli lekami, które uszkadzają nie tylko komórki raka ale również komórki tkanek prawidłowych, które są komórkami szybko mnożącymi się. Do tych tkanek, których komórki szybko się mnożą należą komórki szpiku kostnego, cebulek włosowych, naskórka, nabłonka jelit, komórki jajników. W czasie chemioterapii mogą wystąpić wymioty, nudności, biegunka, które ustępują po leczeniu. Może też wystąpić zmniejszenie liczby krwinek białych lub krwinek płytkowych.

Zalecenia żywieniowe przy raku jelita grubego

Nalezy zastosować się do podstawowych zalecień dietetycznych dla pacjentów w trakcie i bezpośrednio po leczeniu z powodu raka jelita grubego. Nie wolno jeść:

• ciemnego, razowego pieczywa, tłustych ciast ( francuskie, kruche, z kremem), świeżych drożdżowych, ciast na proszku do pieczenia,
• cukier zwiększa wzdęcia i powoduje kolki czyli dżemy, konfitury,
• ziemniaków – powodują fermentację czyli wzdęcia
• tłuszcze zwierzęce całkowicie zakazane (smalec, tłuste wędliny, tłuste mięso),
• ryby wędzone i wędliny wędzone,
• konserwy chyba, że produkowane dla dzieci,
• twarde sery, sery dojrzewające, tłusta śmietana,
• całkowicie zakazane następujące jarzyny: kapusta, kalafior, brokuły, cebula, pory, fenkul, ogórki pod każdą postacią, rzodkiewki, groch, fasola, grzyby pod każdą postacią, orzechy,
• owoce wielkopestkowe i gruszki, winogrona oraz przetwory (dżemy, konfitury)
• całkowicie zakazane przyprawy: ocet, musztarda, ketchup, pieprz, papryka,
• wszystko co pieczone (mięso, jarzyny) na tłuszczu ale  może być z grilla,
• kawa prawdziwa ziarnista, mocna herbata

Wolno jeść:

• jasne pieczywo, najlepiej nie całkiem świeże, ciasto drożdżowe ale też nie całkiem świeże, biszkopty, sucharki,
• masło ale jedynie surowe nie przesmażane,
• ryż biały, makarony, grysik,
• mięso chude, duszone (do duszenia dodawać olej, a nie tłuszcze zwierzęce), grillowane, drób bez skórki, pasztety, galaretki z drobiu,
• zamiast wędlin lepsze jest duszone mięso na zimno do bułki bo wędliny mają różne dziwne dodatki,
• ryby pieczone w folii,
• przetwory mleczne fermentowane (kefir, jogurt, maślanka, kwaśne mleko), białe sery, budynie, itp., wszystkie niesłodzone bez ziarenek – te przetwory mleczne poprawiają florę jelitową,
• jarzyny: marchewka, szpinak, buraczki, pomidory bez skórki, seler, pietruszka,
• owoce: jabłka, cytrusy, banany, kiwi,
• soki z owoców j.w, marchewkowy, burakowy, pomidorowy - niesłodzone,
• przyprawy: sól, zioła: bazylia, tymianek, cząber, czosnek,
• kawa rozpuszczalna, herbata miętowa, słaba zwykła herbata.

Ważne jest aby pamiętać, że w razie wystąpienia dolegliwości opisanych w artykule konieczne jest szybkie zgłoszenie się do lekarza. Rak wcześnie wykryty i prawidłowo leczony jest uleczalny. Całkowite wyleczenie to powrót do normalnego życia.

Informacje o innych nowotworach znajdziecie Państwo na stronie www.ofa.com.pl

Dr med. Maria Pamucka – specjalista radioterapii onkologicznej, prezes Opolskiej Fundacji Antynowotworowej